“Vi?t h?i ký là m?t cu?c d?u tranh tu tu?ng d? th?y ra s? th?c. Nhung th?y ra s? th?c du?c hay không còn tùy ? tài nang ngu?i vi?t. S? di nói d?u tranh tu tu?ng là vì ph?i nói ra s? th?c trong trang vi?t h?i ký c?a mình. Th? nhung nhu quy?n Mu?i Nam c?a tôi, tôi b? phê bình, và tôi rút kinh nghi?m...”

Nhà van Tô Hoài dã tr? l?i phóng viên c?a báo Tu?i Tr? nhu v?y. Có nhi?u ngu?i th?c m?c t?i sao vi?t h?i ký là cu?c d?u tranh tu tu?ng. Không hi?u nhu v?y thì s? th?c s? có giá tr? nào khi ngu?i vi?t ph?i t? mình c?nh giác d? ch?n l?a nh?ng chi ti?t d? không ph?i b? ki?m di?m?

Tô Hoài có l? là m?t ngu?i du?c hu?ng nhi?u ân s?ng c?a ch? d?. Trong th?i bao c?p, xu?t b?n m?t cu?n sách không ph?i là chuy?n d? dàng mà ông c? in h?t cu?n này d?n cu?n khác h?u nhu không ng?ng ngh?. Ði th?c t? lao d?ng trong nu?c thì nam thì mu?i h?a nhung di ra nu?c ngoài thì luôn luôn, h?u nhu nam nào cung có. Ông còn là bí thu d?ng doàn h?i nhà van và quy?n sinh sát cung khá l?n dù ông v?n c? phân bua r?ng là m?t th? “quy?n rom v? dá”. Dù cho ông cung có lúc b? phi?n nhi?u m?t chút nhu khi in cu?n Mu?i Nam, ho?c Cát B?i Chân Ai, Chi?u Chi?u... Nhung r?i thì v?n là chuy?n vèo qua không có h?u qu? nào ghê g?m nhu tru?ng h?p Nhân Van Giai Ph?m. Thành ra có m?t nhà van dã nh?n xét là nhà van Tô Hoài dã v?a du?c an du?c nói l?i du?c gói mang v?...

Nam v?a qua, ti?u thuy?t “Ba Ngu?i Khác” c?a Tô Hoài dã gây ra du lu?n trong gi?i phê bình và sáng tác trong nu?c. Tác ph?m này dã hoàn t?t t? 11 nam tru?c và qua khá nhi?u ch?y v?y m?i du?c nhà xu?t b?n Ðà N?ng ?n hành nam 2006.

“Ba Ngu?i Khác” có không gian và th?i gian c?a vùng quê B?c Vi?t lúc có phong trào c?i cách ru?ng d?t, m?t bi?n c? dã làm thay d?i c? xã h?i Vi?t Nam. Có l?, là m?t d? tài khá nh?y c?m nên s? “d?u tranh tu tu?ng” khi vi?t c?a tác gi? Tô Hoài l?i càng mãnh li?t hon? Ð?c “Ba Ngu?i Khác”, d?c gi? du?ng nhu th?y tác g?a ch? tâm dùng th?i hi?n t?i hon là th?i quá kh? và trong phong cách ?y, m?i th?y du?c k? thu?t k? chuy?n c?a tác gi?. K? chuy?n mình mà tu?ng nhu k? chuy?n c?a ai, cái khách quan l? lùng ?y v?i t?t c? nh?ng nét vô luong di g?n v?i b?n nang khi?n t?i l?i b? trôi tu?t di và nh?ng chuy?n x?y ra thì cung là “t? nhiên” c?a m?t th?i k? l?ch s? nhu v?y.

“Ba Ngu?i Khác” có ba nhân v?t, ba khuôn m?t c?a anh “d?i c?i cách”, tuy h?c v?n, d?i s?ng khác nhau nhung cùng m?t tính tình: tham an, háu u?ng, dâm d?c và tàn ác. Hu?nh C?, d?i tru?ng, tàn ác, b?t luong. Ð?i phó B?i, xung tôi trong ti?u thuy?t, cung th? do?n, cung gian dâm, dã x? t?i bi?t bao nhiên ngu?i mà v?n leo l?o cho r?ng mình vô can. Ngu?i th? ba là d?i Ðình, cung y chang dù có b? xui x?o hon, n?a du?ng b? gán cho t?i là Vi?t Qu?c và suýt m?t m?ng. Hình nhu, t?t c? boi trong bi?n ác, và, lúc g?n cu?i truy?n, k?t lu?n: “Chúng tôi d?u nho nh?p c?, có gì mà nói...”

Th?t ra, cái k?t cu?c k? ác b? d?n t?i không dúng v?i th?c t? c?a Vi?t Nam sau cài cách ru?ng d?t. Không ph?i t?t c? các anh d?i c?a cách d?u b? tàn m?t nhu d?i C?, d?i B?i, d?i Ðình. Mà h?u nhu nh?ng d?ng viên C?ng S?n trung kiên và thân tín d?u có dính dáng d?n c?i cách ru?ng d?t và v? sau là nòng c?t c?a ch? d?. Phong trào s?a sai ch? là b? ngoài, dù ph?i mang cái oai danh c?a tu?ng anh hùng Ði?n Biên Võ Nguyên Giáp d? xoa d?u công ph?n c?a các n?n nhân. M?c dích ch?nh cán ch?nh quân dã d?t du?c, dã hy sinh du?c nh?ng thành ph?n dù có công lao v?i kháng chi?n nhung là m?c tiêu c?a cu?c d?u tranh giai c?p ph?i di?t tr?...

Vi?t v? nh?ng t? n?n, Tô Hoài r?t t? nhiên trong khi mô t? nh?ng c?nh hoang dâm. Trai thì nh?ng ông d?i mà quy?n h?n thì “nh?t d?i nhì gi?i” nhung dâm d?c thì vô d? và tham an háu u?ng. Gái thì nh?ng “r?”, nh?ng “chu?i”, nh?ng cô dân quân, lúc nào cung diên lên vì xác th?t và nh?ng toan tính l?i d?ng. Nh?ng cô Ðom, cô Duyên... mà ch? làm tình ? m?i noi m?i ch? và ? b?t c? lúc nào dêm hay ngày, sáng hay t?i. H? làm tình v?i nhau ? b?i cây ven du?ng, ? góc r? trong sân, ? trong nhà cô Ðom bên ngu?i m? tàn t?t, trong nhà cô Duyên b?t k? ông b? di?c. D? d?i hon n?a là trong lán gác c?a dân quân, d?i B?i dã làm tình v?i không ph?i ch? m?t cô... T? t? nhiên, không xen l?n c?m giác, tr?n tr?i và nhu là m?t cách th? d? “bình thu?ng hóa” t?i ác.

Ba Ngu?i Khác: ti?u thuy?t hay h?i ký? Cái th?c và cái ?o phân bi?t th? nào? Nh?ng câu h?i làm n?i b?t ra cái hi?n th?c khó tu?ng tu?ng mà v?n x?y ra. Có ngu?i nói, v?i Chi?u Chi?u hay Cát B?i Chân Ai, ch?t h?i ký rõ ràng hon. Còn v?i Ba Ngu?i Khác, nhân v?t xung Tôi dóng quá nhi?u vai trò, lúc thì là ngu?i ch? xu?ng t?i ác, lúc l?i là ch?ng nhân, khi là ngu?i k? chuy?n nhung có lúc là ngu?i t? thú Ch? Tôi qua t?ng câu chuy?n c?a nh?ng th?i di?m khác nhau bi?u l? suy nghi không ph?i c?a riêng m?t ngu?i mà hình nhu ph?n ánh c?a nhi?u ngu?i...

Tô Hoài, m?t khuôn m?t l?n c?a van h?c trong nu?c, m?t ngu?i du?c nhà van Bùi Bình Thi xung t?ng là m?t trong “T? Ð?i Lão Gia” c?a t?p chí “Tác Ph?m M?i” co quan chính th?c c?a H?i Nhà Van cùng v?i Nguy?n Ðình Thi, Ch? Lan Viên, Xuân Di?u. Ông cung là ngu?i dã in t?i 150 tác ph?m, m?t s? lu?ng sách to l?n khó tu?ng tu?ng n?i. Th? suy nghi trong th?i k? bao c?p, sách in ph?i ch? d?n lu?t xoay vòng, có h?i viên H?i Nhà Van ch? su?t c? d?i m?i du?c in có n?a cu?n, nghia là in chung v?i tác ph?m c?a cây bút khác. Th? mà, Tô Hoài có t?i 150 d?u sách...

Theo ti?u s? du?c ph? bi?n, ông tên là Nguy?n Sen, sinh nam 1920 t?i làng Nghia Ðô, ngo?i thành Hà N?i. Ngoài cuong v? c?a m?t nhà van, ông còn là t?ng thu ký H?i Nhà Van, hay ch? t?ch H?i Van Ngh? Hà N?i. Ông s?ng m?t d?i n?a cán b?, n?a van chuong, theo nh?ng ngu?i thân c?n ông nhu Vuong Trí Nhàn thì ông là m?t ngu?i khôn khéo nên dã vu?t qua du?c nhi?u khó khan và m?t nào cung du?c dãi ng? x?ng dáng. D? gì mà m?t nhà van xu?t ngo?i nhu di ch?... Th? mà, hình nhu, v?n ph?ng ph?t nh?ng di?u khác thu?ng, ng? nhu ph?i làm nh?ng vi?c mà mình mi?n cu?ng.

Xuân Sách, trong Chân Dung Nhà Van dã phác h?a:

“D? mèn luu l?c mu?i nam

Ð? O chu?t ph?i ôm c?m thuy?n ai.

Mi?n Tây sen dã tàn phai

Giang Th? m?t m?nh l?nh ngoài Ð?o Hoang.”

D? Mèn Phiêu Luu Ký, Mu?i Nam, O Chu?t, Mi?n Tây, Giang Th?, Ð?o Hoang, d?u là tên các tác ph?m c?a Tô Hoài. Sen là danh tánh c?a ông mà Xuân Sách l?i h? bút mi?n Tây sen dã tàn phai. T?i sao m?t ngu?i thành d?t nhu v?y l?i mô t? b?ng nh?ng phác h?a hoi ph?ng ph?t ni?m b?t mãn nhu th?? Ch?c ông có m?t tâm s? nào tuong t??

Vuong Trí Nhàn k? l?i:

“...Cho d?n l?n ?y, nhân bu?i chiêu dãi ? nhà xu?t b?n n?, có m?t c? m?y nhà van c? b?, Nguy?n Kh?i li?n tính choi trò v? m?t, d?c th?ng cho các v? ?y nghe. Tru?c nh?ng l?i rào dón c?a Nguy?n Kh?i, nhà van X. ra v? x?i l?i;

- Ð?c di xem nào, cái l?i vi?t anecdote này, nu?c nào ch?ng có?

Tô Hoài thì dè d?t hon, ch? m?m m?m cu?i, nhu có v? không tin mà l?i nhu có v? ch? d?i

- Tính cách mình thì hoi khó n?m b?t d?y!

Th? là cánh c?a dã m?. Nguy?n Kh?i v?a d?c, v?a tham dò ph?n ?ng. Qu? nhiên tr?n lôi dình n?i lên, nhung nhà van X. dành c? ki?m ch?, ch? nghiêm m?t h?i;

- Lo?i tho này có l?i cho ai nh??

Ð?n lu?t Tô Hoài, nghe du?c ba ph?n tu bài tho, Tô Hoài dã xua xua tay:

- Thôi d? r?i! Th? là bi?t tài nhau r?i.

Và ông l?ng sang chuy?n khác....”

Xuân Sách có nh?c d?n ti?u thuy?t “Mu?i Nam”. Tác ph?m này dã gây nhi?u phi?n toái cho Tô Hoài. Cu?n này vi?t v? th? d?t Hà Ðông trong kho?ng th?i gian ti?n chi?n t? 1936-1945. Truy?n k? v? nh?ng ngu?i sinh ho?t trong nh?ng h?i ái h?u, h?i tuong t? nhung bên trong là ho?t d?ng cho Vi?t Minh. Cung có nh?ng d? tài quen thu?c v? cam thù giai c?p, v? t?nh ng? theo lý tu?ng, r?i móc n?i d? ho?t d?ng. Tóm l?i là m?t ti?u thuy?t vi?t r?t dúng du?ng l?i c?a Ð?ng theo nhu d? cuong van hóa dã v?ch ra.

Th? mà không hi?u sao, cu?n sách l?i b? phê bình n?ng n? mà tiêu bi?u nh?t là bài vi?t c?a Tu?ng Tr?n Ð? dang trên t?p chí Van Ngh? Quân Ð?i. Mu?i Nam b? nh?n xét là m?t tác ph?m vá víu, r?t t? v? n?i dung b?nh ho?n, xa r?i giai c?p, tu tu?ng l?c h?u không b?t k?p du?c s? ti?n b? c?a d?t nu?c. Tác gi? b? quy ch?p có d?ng ý bêu x?u lãnh t?, là m?t bu?c lùi nguy hi?m v? nh?n th?c chính tr?. Tóm l?i, toàn là nh?ng cú phê bình tr?i giáng. Và, r?t cu?c, tác gi? D? Mèn Phiêu Luu Ký ph?i xin di th?c t? lao d?ng d? qua di con bão t? ch?t ngu?i... M?y nam tru?c, nam nào trên trang nh?t c?a nh?t báo Nhân Dân ngày d?u nam d?u có bài bút ký d?u xuân dang kèm v?i ?nh, m?t vinh d? l?n d? dành cho nh?ng lãnh t?. Th? mà, sau tác ph?m ?y, dã h?t nh?ng l?i rao cho m?t tác ph?m d? d?i “hi?n th?c xã h?i ch? nghia, m?t ti?u thuy?t dài hoi và m?i l? so v?i nh?ng d? tài v? nhà quê hay loài v?t quen thu?c và s? tru?ng.”

Trong “Cát B?i Chân Ai”, Tô Hoài vi?t:

“Nh?ng chuy?n nhân van và th?i k? h?u khuynh, co quan b? lung do?n d?i v?i tôi dã chôn vùi lâu r?i. Nhung chua ph?i dã d?t. Chuy?n di Lai Châu cung là cho du?c khuây kh?a mà thôi. Ti?u thuy?t Mu?i Nam c?a tôi m?i phát hành – m?t trong nh?ng ?n ph?m cu?i cùng c?a H?i Nhà Van. L?p t?c các báo m? s? phê bình. Qu?t m?nh và lý l? nh?t, bài c?a Nhu Phong trong ban biên ?y báo Nhân Dân in trên báo ?y và bài c?a Tr?n Ð? trên t?p chí Van Ngh? Quân Ð?i. Ð?y cung là m?t quy?n sách còn sót l?i thúc d?y dóng c?a nhanh n?t nhà xu?t b?n H?i Nhà Van.

R?i Võ H?ng Cuong thu?ng tr?c H?i Van Ngh? t? ch?c m?t tr?n phê bình mi?ng. Nhà van, nhà lý lu?n phê bình, nhi?u cán b? giáo v? tru?ng Ð?ng và t?nh ?y Hà Ðông tham d?. Mu?i Nam cu?n ti?u thuy?t b? ba c?a tôi vi?t v? quang c?nh và con ngu?i quê tôi vùng ngh? th? công phía b?c thành ph? vào ba th?i k? n?i nhau. Ti?u thuy?t Quê Nhà, nhà xu?t b?n Tác Ph?m M?i in kho?ng th?p k? 70. S? vi?c cu?i th? k? tru?c sau hai l?n quân Pháp h? thành Hà N?i, các làng ngo?i thành v?n n?i lên. Ti?u thuy?t Quê Ngu?i, cu?n truy?n dài d?u tay xua kia tôi vi?t cùng th?i v?i nh?ng D? Mèn Phiêu Luu Ký, Giang Th?, O Chu?t. Quê tôi, linh l?a ngh? t? b? l?n b?i, ngu?i làng b? di tha huong d?t khách quê ngu?i. Ti?u thuy?t Mu?i Nam cung nhu m?t ti?u thuy?t t? truy?n, m?t nhóm thanh niên trong làng nhen nhúm phong trào ch?ng d?i dua t?i cách m?ng.

Ti?u thuy?t Mu?i Nam du?c vi?t ra nh?ng nam dó tôi còn v? ? Nghia Ðô làng tôi. Van Cao làm bìa, Van Cao dã b?t d?u v? bìa d? sinh s?ng. Làn nu?c ch?y dìu hiu du?i chân c?u, th?i gian trôi, mu?i nam “nu?c ch?y qua c?u...”

Th? mà, b? d?u dá. Nhu Phong phê bình n?ng n? “Mu?i Nam” có th? là m?t cu?n ti?u thuy?t khá, vì d?y cung là m?t th?c t? ? làng quê tác gi? và chính tác gi?. Nhung nó dã du?c chu?n b? và sáng tác trong th?i k? Nhân Van lung do?n nên b? ?nh hu?ng x?u. Các nhân v?t cán b? cách m?ng b? bóp méo d?n th?m h?i...”

Và, tác gi? Chi?u Chi?u dã b? ki?m th?o toi b?i. Ông dã mô t? l?i c?m giác lúc ?y:

“...Ð?u tôi n?ng triu mua gió ch?nh hu?n. Lúc l?ng im v?n lo v?n vo. Không bi?t nên th? nào, cung không khuây kh?a nh? nhàng du?c. Vi?c không dáng nghi mà dâm ra nghi. Xua kia di làm, cái ngh? bán giày bata ki?m n?i d?ng ti?n m?a m?t ra, r?i vi?t van cung là di làm. Tôi theo du?i lý tu?ng t? nh?ng ngày bóng t?i. Không có cách m?ng tôi làm sao nên ngu?i nhu bây gi?. Làm sao tôi l?i có th? nghiêng ng?, có th? b? lung do?n du?c nh?? ? r?ng ra, di c?i cách r?i v? b?t tay vào nh?ng công tác r?t quen mà cung r?t m?i m? này, nay m?i du?c hon m?t nam. Tôi h?u khuynh, tôi b? anh em b?c lên ph?ng mui Tri?u T? Long, tôi b? khuynh d?o, tôi b? x? mui mà không hi?u, ch?m hi?u, không t? bi?t. Ph?i th? không? Tôi không tin tôi d?n n?i dù d? th?. Ngày tru?c và c? khi ?y, Nhu Phong v?n cho tôi là “th?ng ngo?i ô láu cá, van chuong thì d?o g?t”. Có th? th?. Tôi sinh ra noi thành ph? v?i làng m?c l?n l?n, th? l?c chánh lý không kh?c ra l?a nhu tr?i d?t làng Ð?i Hoàng c?a Nam Cao, ? quê tôi túi b?c dâm to?c t? gi?y, có ti?n là có c?, b?y lâu tôi lan lóc trong khóe d?i ?y...”

Th?i ti?n chi?n Tô Hoài vi?t “T? Truy?n” và “C? D?i”, k? chuy?n v? cu?c d?i mình, v?i nh?ng chi ti?t khá thành th?c c?a m?t th?ng bé tinh quái ngh?ch ng?m lêu l?ng. Hình nhu ông không s? nh?ng nét tô den b?t h?o c?a mình và t? ra r?t t? tin ? mình khi dem vi?t ra bút m?c. Chính thái d? chân thành ?y dã làm cho d?c gi? c?m d?ng. Tô Hoài vào ngh? van ch? v?i dam mê làm hành trang. Anh th? c?i Nguy?n Sen h?c l?c chua xong b?c ti?u h?c là m?t tr?i m?t v?c so v?i các nhà van t?t nghi?p tú tài, c? nhân nhu các nhà van thu?c nhóm T? L?c Van Ðoàn ch?ng h?n. Nhung ông dã ph?i t? h?c và d?c sách d? b?i d?p vào ch? khi?m khuy?t ?y. R?nh lúc nào ông trau d?i lúc dó. Nhung can b?n v?n là kh? nang van chuong thiên phú tr?i dành. Thi?u gì v? khoa b?ng, vi?t m?t câu chua thông. ? Tô Hoài là m?t n? l?c d? t?o ra du?c m?t gia tài d? s? d?c s?c...

Tô Hoài tru?c 1975 vi?t nh?ng truy?n v? loài v?t có nét riêng bi?t, v?i gi?ng van dí d?m tinh ngh?ch và khám phá du?c nhi?u khía c?nh c?a tr? tho. ? nh?ng tác ph?m nhu “O Chu?t”, nhu “D? Mèn Phiêu Luu Ký”, nhu “Truy?n Loài V?t”, Tô Hoài mang k? thu?t mu?n loài v?t d? ám ch? d?n loài ngu?i, ph?n ánh nh?ng th? do?n d?i x? v?i nhau c?a th?i ký nhi?u diên d?o d?o diên.

Phê bình gia Vu Ng?c Phan trong Nhà Van Hi?n Ð?i dã nh?n xét:

“...Ông không gi?ng m?t nhà van nào tru?c ông và cung không gi?ng m?t nhà van nào m?i nh?p t?ch làng van nhu ông. Truy?n c?a ông có tính ch?t n?a tâm lý, n?a tri?t lý. Mà các vai l?i là loài v?t. M?i nghe tuong t? nhu truy?n ng? ngôn nhung th?t không có tính cách ng? ngôn chút nào: ông không ph?i m?t nhà luân lý, chuy?n c?a ông không th? ran d?i, nó là nh?ng chuy?n t? chân v? loài v?t, v? cu?c s?ng c?a loài v?t tuy b? ngoài ra v? l?ng l? nhung ph?n trong có l?m cái ?n ào vui cung có mà bu?n cung có.

Tác ph?m d?u tiên c?a Tô Hoài và cung là m?t t?p tiêu bi?u cho l?i van d?c bi?t c?a ông, m?t l?i van dí d?m, tinh quái d?y nh?ng phong v? màu s?c c?a thôn quê. Cái tinh ma và cái phác th?c có l? du?c g?p nhau ? ch? này...”

Nh?ng truy?n tình c?a Tô Hoài l?i có phong v? riêng. T?i bây gi?, ? tu?i tôi, nh?ng không gian th?i gian ?y dã th?t xa l?. Nhung khi d?c l?i, m?t th?i dã qua nhu sinh d?ng l?i và có nhi?u nét ghi d?m trong h?i tu?ng. Nh?ng nhân v?t n?a quê n?a t?nh, nh?ng ngu?i s?ng trong m?t giai do?n giao th?i, t?t c? có m?t trong van chuong c?a ông và nh?c l?i m?t th?i k? dã qua. Cách bày t? tình yêu cung ? trong nh?ng gi?i h?n so v?i bây gi? là c? m?t tr?i m?t v?c xa cách. Trong truy?n Quê Ngu?i cách h?n hò c?a dôi nhân tình, anh Cu H?i v?i cô Ngây, cung th?c d?c bi?t. Chàng mang hoa ng?c lan thom ph?c n?a dêm v?t vào khung c?i d?t c?a nàng nhu m?t cách h?n hò. Sau câu hát ví, nàng t?t dèn ra bên hàng rào và hai ngu?i tâm s? v?i nhau qua hàng phên thua, tay n?m tay nhìn nhau, và ch? có th? nhung tho m?ng và trong sáng nhu v?ng v?c trang sao trên tr?i... Hay m?i tình c?a anh chàng giáo ki?t, trong Giang Th?, yêu ngu?i không thành vì thân ph?n nghèo nàn ch? bi?t than th? cùng v?ng trang làm nhân ch?ng. Du?ng nhu, có bóng dáng c?a anh th? c?i Nguy?n Sen trong dó, c?a n?i ni?m bi ph?n khôn nguôi tru?c nh?ng b?t công trong bu?i giao th?i. Và muôn d?i cái nghèo cài kh? c? bám theo bám mãi nh?ng ngu?i l? sinh m?t th?i d?i b?t ung...

V?i “Chi?u Chi?u” và “Cát B?i Chân Ai”, Tô Hoài l?i t? ra th?t thành th?c khi k? v? nh?ng ngu?i b?n dang cùng s?ng m?t th?i và cung dang cùng chung m?t công vi?c. Nam 1990 ông vi?t Cát B?i Chân Ai và nam 1997 ông vi?t Chi?u Chi?u, không bi?t có ph?i là ch? ý hay vô tình mà l?ng trong dó nh?ng tâm tu là l?. C?a nh?ng di?u b?t d?c di, không mu?n làm mà v?n ph?i làm. Và, có nh?ng vi?c th?y không ph?i l? mà v?n ph?i th?a hi?p. S?ng trong m?t th?i th? nhu v?y, mu?n s?ng còn không th? khác hon. K? c? nh?ng ngu?i van ngh? si du?c coi là thành d?t trong ch? d? nhu Ch? Lan Viên, Xuân Di?u, Nguy?n Tuân...

Th?nh tho?ng m?i có tru?ng h?p mà Tô Hoài k? l?i:

“...Tôi dua t? báo Nhân Dân ngày 12 Tháng Ba nam 1958 có bài c?a tôi d? là “Nhìn l?i m?t s? sai l?m trong bài báo và trong công tác”.

Nguyên H?ng c?m xem ch? qua loa ch? cham chú... Nguyên H?ng buông t? báo xu?ng. R?i Nguyên H?ng xua xua tay nói nhu hét vào m?t tôi: - Tiên su mày th?ng Câu Ti?n! Ông thì không, Nguyên H?ng thì không. Nguyên H?ng quì xu?ng tru?c m?t tôi r?i c? ph? ph?c th?, khóc thút thít...”

Vuong Trí Nhàn có m?t nh?n d?nh khá chính xác trong tru?ng h?p trên:

”... Ð?i khái có th? hình dung nhu cái c?nh d?a bé b? bu?c ph?i qu? thì cung qu? d?y song m?t v?n li?c v? phía m?i ngu?i dùa b?n”. Xá gì chuy?n này qu? cho xong n? tí n?a l?i tha h? tung t?y..”

Kh?n n?i, Tô Hoài dâu ph?i tr? con và ch?ng l? ch?ng có m?t chút gì t? tr?ng khi vi?t l?i t? thú t?i nhu s? ví von trên

Vuong Trí Nhàn vi?t ti?p:

“Có m?t thoáng gì dó nhu là m?t chút hu vô trong con ngu?i th?c d?ng Tô Hoài chang? M?t nh?n xét nhu th? là d?y mâu thu?n nhung bi?t sao du?c, con ngu?i chúng ta trong nh?ng nam này b? bao s?c m?nh xâu xé, k? sao cho xi?t! M?t chút khinh b?c có t? r?t s?m (b?n thân Vu Ng?c Phan v?n r?t hi?n t? cung ph?i nh?n ra và lên ti?ng c?nh cáo khi d?c Quê Ngu?i, O Chu?t...) cái khinh b?c ?y h?n không bao gi? m?t h?n. C?ng thêm vào dó là bao nhiêu ng?t bùi cay d?ng dã d?n trong d?i m?t ngu?i vi?t van, m?t ngu?i cán b?, nh?ng phút b?c d?ng và nh?ng l?n t?nh m?ng., nh?ng l?m l? và man trá xen l?n vào gi?a nh?ng chân thành ngây tho cu?c b? dâu di?n ra ngay tru?c m?t. Khi dã tr?i t?t c? nh?ng s? dó r?i, cái hu vô s? nhu m?t th? ánh áng m? m? giúp cho ngu?i ta s?ng nh? nhõm hon và t? do hành d?ng hon. Lúc này hu vô dã tr? thành m?t di?u ki?n b?t bu?c d? s?ng, hu vô là m?t th? thu?c an th?n cho nhu ng k? ham hành d?ng, nhung l?i hoàn toàn t?nh táo d? hi?u r?ng hành d?ng c?a mình cung r?t có th? ch? là vô nghia.”

S?ng trong m?t môi tru?ng nhu th?, li?u nhà van cón có tâm trí d? sáng t?o hay không? Hay d? hu vô nhu “ánh sáng m? m?” d?n d?t d? m?t con du?ng d?c d?o hi?n ra. Ðó là van chuong ph?i d?o, d? m?i chuy?n nh? nhõm, tha h? in sách, tha h? xu?t ngo?i, tha h? có danh, có quy?n, có l?i. Tuy v?y, v?n có di?u vu?ng víu trong thâm tâm, mu?n ng? nhung ng?i và nhát. An com m?i k? chuy?n xua, v? “nh?ng l?n t?nh m?ng, nh?ng l?m l? và man trá xen nhau”, ít ra nói lên vài s? th?c cung làm n?i ni?m voi b?t. Làm ngu?i Vi?t Nam dã khó mà còn làm nhà van mà nhà van n?i ti?ng l?i càng th?p ph?n khó nh?c... Tôi l?i nh? d?n câu tr? l?i c?a ông Hoàng Ng?c Hi?n khi Talawas h?i v? nh?ng chuy?n tiêu c?c khó hi?u và khó tu?ng tu?ng x?y ra ? trong nu?c “Cái nu?c mình nó th?...”