M?c này ch? nh?m gi?i dáp các th?c m?c v? s?c kh?e có tính cách t?ng quát. Cho các v?n d? c? th?, chi ti?t, c?a t?ng b?nh nhân, xin liên l?c tr?c ti?p v?i bác si d? du?c tham khám tr?c ti?p.

H?i: Tôi b? n?i ban và m?n nu?c làm thành m?t du?ng m?t bên ng?c, r?t là nóng rát. Có ngu?i nói là b? gi?i leo, n?u không ch?a s?m nó kéo h?t m?t vòng xung quanh ngu?i, giáp l?i v?i nhau là ch?t. Làm sao d? cho nó h?t và d?ng giáp vòng l?i? Gi?i là con gì? (Thi, Chinh - câu h?i tuong t?)

Tôi b? nóng rát ? m?t bên d?u và màng tang, sau dó n?i m?n nu?c ? màng tang, d?ng vô r?t dau. Ngu?i quen nói là b? gi?i an, n?u vô m?t là b? mù. Có dúng không? Làm sao d? phòng và ch?a? T?i sao b? b?nh này? Có lây hay không? (bà Linh, Fountain Valley)

Ðáp: Gi?i an hay gi?i leo, ti?ng Anh g?i là shingles ho?c herpes zoster ho?c (don gi?n ch? là) zoster, không ph?i là hi?m g?p. Theo th?ng kê, có kho?ng 20 ph?n tram c?a ngu?i M? s? b? gi?i an m?t l?n nào dó trong cu?c d?i.

Gi?i, là m?t côn trùng gi?ng nhu con rít to. Có l? vì các t?n thuong c?a shingles kéo dài thành du?ng gi?ng nhu hình d?ng c?a con gi?i nên ngu?i xua (nghi (?)và) g?i b?nh này là gi?i leo hay chang? Th?c ra b?nh gi?i leo không có an nh?p gì v?i con (ông) gi?i này c?.

Gi?i leo là h?u qu? c?a vi?c tái ho?t (reactivation) c?a virus gây b?nh trái r? (chicken pox) thu?ng g?p khi ta còn nh?. Virus gây ra b?nh trái r? là varicella zoster. M?t khi ta dã b? trái r?, varicella zoster s? “n?m vùng” l?i trong các mô th?n kinh c?a co th? su?t d?i. Gi?i leo (shingles) x?y ra khi varicella “tái xu?t giang h?” khi g?p “th?i co”. “Th?i co này thu?ng là khi s?c d? kháng c?a co th? b? y?u di. Do dó gi?i leo thu?ng x?y ra ? ngu?i l?n tu?i và nh?ng ngu?i b? suy gi?m mi?n d?ch nhu các b?nh nhân SIDA, dang di?u tr? ung thu, trong lúc dang b? stress, vân vân.

Nhu v?y là virus gây ra gi?i leo không lây d? gây gi?i leo ? ngu?i khác ngay l?p t?c. N?u m?t ngu?i chua có s?c d? kháng v?i virus b?nh trái r?, n?u b? lây virus t? ngu?i dang b? gi?i leo, ngu?i dó s? b? trái r? vào lúc dó. Gi?i leo ch? có th? x?y ra r?t lâu sau dó khi virus này tái ho?t.

Do dó theo lý thuy?t, cách phòng gi?i leo là phòng cho virus varicella không th? vào n?m vùng trong co th? mình. Cách duy nh?t hi?n nay là chích ng?a varicella. Ngu?i ta dang nghiên c?u xem nh?ng ngu?i chích ng?a varicella, không bao gi? b? trái r? c?, có khi nào b? shingles hay không.

Không ít ngu?i l?n l?n gi?a gi?i leo và b?nh cung n?i m?n nu?c ? vùng xung quanh mi?ng do virus Herpes simplex lo?i m?t gây ra. Hai b?nh này b? ngoài dôi khi có th? nhìn hoi gi?ng nhau nhung nguyên nhân hoàn toàn khác nhau. Herpes simplex cung thu?ng ít gây dau d?n hon b? gi?i leo.

Vì varicella “n?m vùng” ? các mô th?n kinh, khi chúng “qu?y” lên, d?u tiên b?nh nhân s? có các c?m giác dau nhu ki?u dau th?n kinh, t?c là tê tê, nóng nóng, r?n r?n, bu?t nhu di?n gi?t ? vùng chi ph?i c?a nhánh th?n kinh dó. Sau kho?ng ba ngày m?i phát ra các ban d? và m?n nu?c, m?n nu?c có khi to b?ng c? bàn tay. Vùng b? n?i d? và m?n nu?c r?t dau d?n, có khi qu?n áo d?ng vào cung ch?u không n?i. Ngay c? dù không di?u tr?, thu?ng m?n nu?c cung s? t? v?, khô mài trong vòng kho?ng hai d?n b?y ngày. Mài thu?ng tróc h?n trong vòng m?t tháng. Tùy theo m?n nu?c l?n hay nh? và cách gi? v? sinh, có th? không d? l?i s?o, ho?c d? l?i s?o l?n hay nh?.

Gi?i leo thu?ng di kèm v?i m?t m?i, s?t nh? và ê ?m mình m?y nhu trong các tru?ng h?p nhi?m virus khác.

Sau khi v?t thuong tróc mài, b?nh nhân có th? v?n còn dau. Kho?ng 10 ph?n tram b?nh nhân s? ph?i ch?u d?ng các con dau kéo dài, g?i là post herpetic neuralgia. Các con dau “h?u gi?i leo” này có th? kéo dài nhi?u tháng, dôi khi có th? nhi?u nam, thu?ng g?p hon ? ngu?i l?n tu?i, và có th? h?n ch? du?c b?ng cách tr? li?u gi?i leo b?ng thu?c ch?ng virus s?m và thích h?p.

Ngoài ra, m?t s? bi?n ch?ng có th? x?y ra làm mù m?t, di?c, li?t m?t n?u virus t?n công vào các vùng th?n kinh này. Do dó, n?u th?y gi?i leo lan d?n g?n m?t, vào tai, nên d?n bác si chuyên khoa càng s?m càng t?t.

Vì virus varicella thu?ng ch? t?n công vào m?t nhánh th?n kinh nên thu?ng b?nh nhân ch? b? các t?n thuong nói trên ? m?t bên c?a co th?, theo vùng th?n kinh b? ?nh hu?ng. Các tru?ng h?p “ch?y giáp vòng” r?t hi?m g?p. N?u có thì ch?c là s?c d? kháng dã quá y?u khi?n cho virus có th? “nh?t lo?t n?i d?y” kh?p noi, và n?u b?nh nhân ch?t thì là vì m?ng dã t?n do s?c d? kháng dã không còn n?a, ch? không ph?i vì gi?i leo là chính.

Các tri?u ch?ng dau d?n và bi?n ch?ng c?a gi?i leo có th? du?c h?n ch? n?u b?nh du?c ch?n doán s?m, bác si cho u?ng thu?c ch?ng virus s?m (trong vòng và hay tr? l?m là b?y ngày) và d? li?u. Thu?c s? c?n ph?i cho càng s?m càng t?t và v?i li?u cao, u?ng d? ngày, d? có th? “d?p” “b?n” virus này khi chúng chua k?p “khu?ch truong l?c lu?ng”.

Các bi?n ch?ng cung có th? tránh du?c khi du?c di?u tr? d? phòng t? s?m. Cung có nhi?u thu?c giúp gi?m b?t các tri?u ch?ng dau “h?u gi?i leo”. Các thu?c này có nhi?u tác d?ng ph? và c?n du?c khám và theo dõi c?n th?n.

Tóm l?i gi?i leo (shingles hay zoster) là do s? tái ho?t c?a virus gây ra trái r? (chicken pox). Theo lý thuy?t, b?nh này ch? có th? phòng tru?c t? lâu b?ng cách ngan ch?n s? xâm nh?p c?a virus này, qua ch?ng ng?a. Các nghiên c?u th?c nghi?m dang du?c ti?n hành d? kh?o sát di?u này. Còn phòng ng?a b?nh trái r? ngay t?c th?i thì b?ng cách tránh ti?p xúc và dùng các bi?n pháp ch?ng lây qua du?ng hô h?p. Các tri?u ch?ng và bi?n ch?ng c?a b?nh có th? du?c gi?m b?t r?t nhi?u n?u du?c ch?n doán và cho thu?c ch?ng virus (và ch?ng viêm n?u c?n thi?t) càng s?m càng t?t.

Thân m?n,

Bác Si Nguy?n Tr?n Hoàng