LTS: Cu?c n?i d?y c?a s?c dân Uighur t?i Tân Cuong trong x? Trung Qu?c dã b? công an dàn áp tàn nh?n khi?n ít nh?t 156 ngu?i b? t? n?n. Tình hình Tân Cuong s? di?n bi?n ra sao và li?u có là m?i l?a gây nên dám cháy l?n có th? d?y Trung Qu?c vào b?o d?ng hay không? Ngu?i Vi?t h?i ý ki?n bình lu?n gia Nguy?n Xuân Nghia qua bài ph?ng v?n sau dây do Ðinh Quang Anh Thái th?c hi?n.

- ÐQA Thái: Là ngu?i theo dõi th?i s? qu?c t? và d?c bi?t chú tr?ng d?n tình hình Trung Qu?c t? nhi?u nam nay, ông có ng?c nhiên v? v? n?i d?y v?a qua t?i Tân Cuong hay không?

- Nguy?n Xuân Nghia: Ng?c nhiên thì không vì quy lu?t “t?c nu?c v? b?,” nhung có th?y b?t ng? vì lãnh d?o B?c Kinh dã d? x?y ra v? này vào th?i di?m hi?n nay.

V? th?i di?m, Ch? T?ch H? C?m Ðào dang có m?t t?i Roma d? tham d? thu?ng d?nh c?a nhóm G-8, dù là trong tu th? quan sát viên thì cung là m?t cách kh?ng d?nh uy th? Trung Qu?c. Cùng lúc ?y, B?c Kinh ph?i theo dõi r?t sát thu?ng d?nh Nga-M? t?i Moscow và n?i tình Uighur l?i v? l? vào dúng ngày hôm dó.

- ÐQA Thái: Ông hay có l?i nhìn b?t ng? nhung vì sao ông l?i chú tr?ng t?i quan h? Nga-M? khi x?y ra v? n?i d?y ? Tân Cuong?

- Nguy?n Xuân Nghia: V?i dân s? g?p mu?i và s?n lu?ng kinh t? g?p b?n nu?c Nga - g?n nhu ngang b?ng v?i Nh?t B?n và d?ng hàng th? nhì th? gi?i - Trung Qu?c có th? t? nghi r?ng mình là d?i cu?ng c?a th? k? 21, còn Liên Bang Nga ch? là d?i cu?ng c?a th? k? 20 và tham gia di?n dàn G-8 c?a tám d?i gia th? gi?i nh? vang bóng c?a th?i xua. Lãnh d?o B?c Kinh càng quan tâm theo dõi chuy?n Nga-M? vì nh?ng th?a thu?n gi?a lãnh d?o hai nu?c này, trong dó có chuy?n Nga cho Hoa K? mu?n du?ng ti?p v?n vào chi?n tru?ng A Phú Hãn, là di?u chua ch?c dã khi?n B?c Kinh yên tâm. Ðúng lúc ?y, v? n?i lo?n Tân Cuong cho th?y nhu?c di?m n?i t?i c?a Trung Qu?c, mà l?i bùng n? t?i khu v?c H?i Giáo ti?p c?n v?i các nu?c C?ng Hòa H?i Giáo trong vùng ?nh hu?ng c?a Nga.

- ÐQA Thái: V? Tân Cuong n?i d?y có ngu?n g?c sâu xa hay ch? là m?t d?t bi?n mà thôi?

- Nguy?n Xuân Nghia: Tân Cuong hay “Khu t? tr? Duy Ngô Nhi” là m?t khu v?c phiên tr?n c?a Trung Qu?c, là vùng trái d?n quân s? d? b?o v? lãnh th? x? này theo nhãn quan khi?p s? và t? k? ám th? c?a lãnh d?o B?c Kinh. V?i di?n tích g?p nam Vi?t Nam cho m?t dân s? chua d?y 19 tri?u mà g?n phân n?a là ngu?i Duy Ngô Nhi, ngày xua c? b? coi là “r? Ð?t Quy?t,” khu v?c này dã ti?p nh?n ? ?t ngu?i Hán trong n? l?c d?ng hóa và ki?m soát, cho nên mâu thu?n và xung d?t r?t d? x?y ra khi t?c Hán có tu th? uu dãi hon và dân b?n d?a ch? là công dân h?ng nhì b? khinh mi?t là man r?, là th? ph?.

G?n dây Tân Cuong không ch? là vùng trái d?n mà dã du?c phát tri?n m?nh nh? tài nguyên khoáng s?n và là du?ng trung chuy?n d?u khí v?i các nu?c Trung Á t? dó qua t?i C?n Ðông, nên dã tr? thành khu v?c chi?n lu?c v? nang lu?ng. K? ho?ch phát tri?n vì v?y càng gây mâu thu?n v?i dân b?n d?a, g?m có tám tri?u ngu?i Duy Ngô Nhi theo H?i Giáo, v?n có quan h? s?c t?c và tôn giáo kh?ng khít v?i các s?c dân bên kia biên gi?i.

V? kh?ng b? 9-11 nam 2001 t?i M? dã gây ch?n d?ng toàn c?u và vi?c ngu?i H?i Giáo t?i Tân Cuong dòi quy?n t? tr? dích th?c tr? thành v?n n?n l?n. M?t s? ngu?i t?i dây còn dòi ly khai và s?n sàng d?u tranh võ trang nên b? k?t án là kh?ng b? và b? dàn áp r?t m?nh.

- ÐQA Thái: Thua ông, nhìn nhu v?y thì v?n d? H?i Giáo có là di?m nóng cho n?i tình Trung Qu?c không?

- Nguy?n Xuân Nghia: Ðây là m?t di?m nóng t?i m?t khu v?c d?a du chi?n lu?c nhung không là di?m nóng duy nh?t c?a Trung Qu?c.

X? này có hi?n tu?ng tôi xin g?i là “nh?t qu?c tam kinh,” m?t qu?c gia mà có ba n?n kinh t? phát tri?n không d?ng trên ba khu v?c, nên g?p mâu thu?n n?ng và có th? b? kh?ng ho?ng. Ngoài khu v?c phiên tr?n g?m có cao nguyên Thanh T?ng, Tây T?ng, Tân Cuong, N?i Mông và Mãn Châu, hai khu v?c “duyên h?i” và “n?i d?a” còn l?i cung có mâu thu?n và tranh ch?p quy?n l?i gi?a d?ng b? các t?nh mà trung uong không gi?i quy?t n?i. Th? ba, n?n suy thoái kinh t? toàn c?u hi?n nay càng dào sâu mâu thu?n này, v?i h?u qu? là th?t nghi?p cao và tang tru?ng th?p. Mà h?u qu? l?i n?ng nh? khác nhau trong t?ng khu v?c và gi?a các thành ph? v?i nông thôn.

- ÐQA Thái: Li?u cu?c n?i d?y c?a Tân Cuong có khoi mào cho nhi?u bi?n d?ng c?a các noi khác hay không?

- Nguy?n Xuân Nghia: Ðây là k?ch b?n dáng s? nh?t cho lãnh d?o B?c Kinh nên h? ph?i d?p cho tan d? kh?i t?o ra ti?n l?, mà cung vì v?y, s? di vào chu k? dáng ng?i là càng gây s?c ép l?i càng b? s?c b?t m?nh hon. Càng dàn áp càng d? dua t?i n?i d?y và n?i d?y khác v?i sinh viên t?i Thiên An Môn hai ch?c nam v? tru?c: n?i d?y vì sinh t?n.

Nhìn r?ng ra ngoài, B?c Kinh th?y ra hai ba hu?ng dáng s?. Dân Tây T?ng thì dòi quy?n t? tr? m?t cách ôn hòa theo ch? truong c?a Ð?c Ð?t Lai L?t Ma, nhung n?u c? b? c? tuy?t và dàn áp mãi, m?t s? ngu?i Tây T?ng có th? ng? theo hu?ng b?o d?ng c?a dân H?i Giáo t?i Tân Cuong và d?y là k?ch b?n v?t d?u loang. Trong khi ?y, ta không quên là bên kia biên gi?i N?i Mông, C?ng Hòa Mông C? cung dã t? chuy?n hóa thành m?t qu?c gia dân ch? hon nên cung là m?t cám d? cho s?c t?c Mông C? bên trong Trung Qu?c.

Ðã v?y, nhìn t? B?c Kinh thì ng?n ?y khu v?c phiên tr?n l?i ti?p c?n v?i các qu?c gia láng gi?ng mà h? r?t s? và dã t?ng có xung d?t, nhu v?i ?n Ð?, các nu?c Trung Á, v?i Mông C? và Nga. M?c b?nh t? k? ám th?, B?c Kinh e là các nu?c bên ngoài - k? c? Hoa K? - s? nhúng tay vào các khu v?c ?y d? xé Trung Qu?c ra nhi?u m?nh. Không có dân ch? theo th? ch? liên bang nhu các nu?c l?n khác, Trung Qu?c không th? thoát kh?i v?n d? và s? còn b? d?ng lo?n, dù có ra s?c dàn áp.

- ÐQA Thái: Xua nay B?c Kinh v?n mu?n Hán hóa các dân t?c chung quanh, di?n hình là Tây T?ng mà ông v?a nh?c t?i. Nh?ng nam g?n dây, B?c Kinh càng ngang ngu?c d?i v?i Vi?t Nam qua vi?c l?n chi?m các qu?n d?o ngoài bi?n Ðông. Theo nh?n d?nh c?a ông thì d?y có n?m trong muu d? Hán hóa c?a h? không?

- Nguy?n Xuân Nghia: Tr?i m?y ngàn nam, Hán t?c c?a Trung Qu?c có ph?n ?ng t? nhiên dã thành b?n ch?t theo ba c?p. Th? nh?t là c?ng c? du?c trung tâm sinh ho?t c?a h? t?i Trung Nguyên, là các t?nh duyên h?i, có luu v?c c?a ba con sông l?n là Hoàng Hà, Duong T? và Châu Giang t?i Qu?ng Ðông. C?p th? hai là kh?ng ch? du?c các t?nh b? khóa trong n?i d?a, là khu v?c l?c h?u, khó canh tác và giao thông, nhung cung có m?t v?a ngu?i r?t l?n thu?ng vào l?t d? tri?u dình trung uong, l?n cu?i là cu?c V?n Lý Tru?ng Chinh c?a Mao Tr?ch Ðông v?i doàn quân chân d?t t? khu v?c này. ? c?p th? ba, Hán t?c ph?i ki?m soát du?c khu v?c phiên tr?n, b?ng quân s?, d? phòng ng?a b? t?n công t? bên ngoài nhu dã t?ng b? nhi?u l?n trong l?ch s?.

Ðây là ph?n ?ng ngàn nam c?a lãnh d?o Trung Qu?c, trong ch? d? kinh t? t? cung t? c?p c?a Hán t?c, v?i ni?m kiêu hãnh là cu?i cùng thì h? s? d?ng hóa du?c t?t c?. Ð?n cu?i th? k? 20 thì tình hình dã d?i khác vì x? này c?n giao ti?p v?i bên ngoài d? phát tri?n - ch? y?u là c?n nguyên nhiên v?t li?u và th? tru?ng xu?t c?ng c?a th? gi?i. Mà có giao ti?p là b? ?nh hu?ng v? van hóa, v? tu duy và cách sinh ho?t. Nhi?u ngu?i Hán nay dang mo là công dân c?a th? gi?i trong hoàn c?nh kinh doanh toàn c?u hóa! Ð?y là m?t v?n d? và gây mâu thu?n n?i b? v? b?n s?c c?a Hán t?c, v? quy?n l?c c?a trung uong v?i s?c ly tâm c?a các t?nh duyên h?i do s? cám d? t? bên ngoài.

Cung nh? dã có tang tru?ng cao, qua th? k? 21, Trung Qu?c dang mo u?c tr? thành d?i cu?ng h?i duong thay vì ch? là d?i c?c l?c d?a nhu trong l?ch s?. Theo chi?u hu?ng dó, Hán t?c c?a h? coi Ðông h?i c?a Vi?t Nam là vùng phiên tr?n ngoài bi?n, nhu Tân Cuong, Tây T?ng và N?i Mông là phiên tr?n trên d?t li?n. H? làm nhu v?y du?c vì dã n?m lãnh d?o Hà N?i ? trong túi.

N?u nhìn l?i d?a du hình th? Trung Qu?c thì t?i ng?n ?y khu v?c biên cuong, Trung Qu?c ch? có th? bành tru?ng là qua lãnh th? c?a Vi?t Nam - l?n cu?i là vào nam 1979 - ch? các noi khác d?u g?p thiên nhiên hi?m tr? nên không vu?t qua du?c. Bây gi? thì nh? Hà N?i, B?c Kinh dã có th? thi hành vi?c dó sau khi s?a l?i biên cuong trên d?t li?n, kh?ng ch? x? Lào tru?c dây n?m trong vùng ?nh hu?ng c?a Hà N?i, và ki?m soát luôn Ðông h?i c?a Vi?t Nam.

- ÐQA Thái: Câu h?i cu?i, thua ông, Vi?t Nam có th? làm gì d? ch?n d?ng tham v?ng bành tru?ng c?a Trung Qu?c?

- Nguy?n Xuân Nghia: Câu tr? l?i c?a tôi là “Vi?t Nam nào?” Là lãnh d?o t?i Hà N?i hi?n nay hay là c?ng d?ng dân t?c Vi?t Nam? S? di nhu v?y vì “v?n d? Trung Qu?c c?a Vi?t Nam” n?m t?i Hà N?i. Ngày nào ch? d? hi?n hành còn cai tr? Vi?t Nam thì ngày dó ta r?t khó gi?i quy?t v?n d? Trung Qu?c.

Nhìn ra kh?i s? d?n hèn c?a lãnh d?o C?ng S?n thì ngu?i Vi?t Nam có th? th?y ra và xoay tr? cách khác. S? bành tru?ng c?a Trung Qu?c có gây v?n d? cho các qu?c gia khác, t? Nh?t B?n, Ðài Loan, t?i các nu?c Ðông Nam Á dang s? d?ng eo bi?n Malacca, t?i Úc Ð?i L?i, ?n Ð? và c? Liên Bang Nga l?n Hoa K?. N?u Vi?t Nam quan tâm d?n “v?n d? Trung Qu?c c?a th? gi?i” thì s? có hu?ng v?n d?ng th? gi?i cùng h?p tác d? gi?i quy?t.

Sau cùng, Vi?t Nam cung nên t? chu?n b? cho k?ch b?n Trung Qu?c có lo?n. Trong hoàn c?nh dó, ch? d? hi?n hành t?i Hà N?i s? s?p d? thì ngu?i Vi?t, trong và ngoài d?ng, xoay tr? ra sao và có s?n gi?i pháp gì d? thay th?? Và làm sao d? tránh cho Vi?t Nam kh?i b? v? lây? Ðây cung là lý do khi?n ta nên theo dõi và h?c h?i kinh nghi?m c?a dân Uighur hay Tây T?ng... S? có ngày dân ta g?p chuy?n dó v?i l?c lu?ng công an võ trang c?a Hà N?i - do B?c Kinh di?u d?ng! Và ta nên d? ý t?i di?u ?y khi lãnh d?o B?c Kinh g? bí b?ng cách khích d?ng tinh th?n Hán t?c ng?y tr?ng là lòng yêu nu?c, m?t phuong pháp r?t gi?ng Ð?c Qu?c Xã ngày xua...

- ÐQAThái: Cám on ông dã tr? l?i ph?ng v?n c?a Ngu?i Vi?t.