Tôi có m?t ông bà b?n Vi?t Nam. Ðã bao nam s?ng xa quê huong nhung nhà ông bà lúc nào cung có m?t “lu” g?o d?y ?p ch?a du?c c? t? g?o. Khi th?y tôi tò mò, ông b?n dã cu?i b?o, “T?i cái t?t lo xa. C? nhu các c? ta xua v?y, trong nhà ph?i có lu g?o m?i an tâm.”

Nhung nào ph?i ch? có ngu?i Vi?t m?i hay lo xa. ? Âu Châu ngày nay cung có r?t nhi?u ngu?i lo xa. T? International Herald Tribune m?i dây k? l?i l?i c?a ông Gert Heinz, m?t chuyên viên làm thu?, gi?i thích “Tôi chua quên du?c bài h?c l?ch s?. N?u c? trông c?y vào d?ng ti?n gi?y thì có lúc m?t h?t. Chúng tôi dã h?c bài h?c d?ng cay qua hai tr?n th? chi?n.” Thành ra khi Th? Tu?ng Angela Merkel lên truy?n hình g?n dây b?o dân Ð?c là s? ti?n h? ký g?i ? các ngân hàng r?t an toàn, ông Heinz, nam nay 68 tu?i, ch? nh? d?n hàng hàng l?p l?p các món d? h?p mà m? ông tích tr? ? trên nóc nhà. Và ông quy?t d?nh noi guong lo xa dó. Ông bèn rút m?t s? l?n ti?n c?a mình b? ra mua vàng. Nhung còn c?n th?n hon n?a, ông mua cho d? sáu tháng g?o, du?ng, b?t, và m?t lo?i s?a b?t d?c bi?t có th? gi? du?c n?a th? k?.

Tru?ng h?p ông Heinz có th? là m?t tru?ng h?p quá dáng, nhung ông không ph?i là ngu?i duy nh?t ? Âu Châu dang tìm cách d? d?i phó v?i m?t con bão t? tài chánh mà th?t ra d?n nay chua ?nh hu?ng d?n h? nhi?u b?ng ngu?i M?. Ph?n ?ng c?a ông ph?n ?nh l?ch s? c?a m?t l?c d?a dã ph?i tr?i qua chi?n tranh, cách m?ng, kh?ng ho?ng tài chánh qua nhi?u th? k?, t?o nên m?t tâm tr?ng khác h?n ngu?i M?.

? Hoa K?, tài s?n, ti?n huu h?u h?t dính li?n v?i th? tru?ng ch?ng khoán. Ð?i da s? dân chúng M? cung có ít hay nhi?u m?t s? c? phi?u qua các ngân kho?n 401(k). Ngu?c l?i, ch? có 13 ph?n tram gia dình Ð?c và 24 ph?n tram gia dình Pháp có c? phi?u theo th?ng kê nam 2006. H?u h?t dân chúng Âu Châu trông c?y vào qui huu b?ng c?a chính ph? c?ng thêm v?i qui huu b?ng c?a công ty. Nhung d?c bi?t qui huu b?ng công ty du?c qu?n tr? chung ch? không nhu các truong m?c 401(k) nên da s? không bi?t là qui huu b?ng c?a mình l?i hay l?. Ngay c? dân Anh, v?n g?n v?i Hoa K? hon trong vi?c thích s? d?ng credit card và n? tín d?ng, cung ch? có 20 ph?n tram d?u tu vào th? tru?ng ch?ng khoán.

Hon th?, Hoa K? là m?t qu?c gia ?n d?nh t? m?y tram nam nay. Hoa K? chua bao gi? b? xâm lang. Ngo?i tr? cu?c chi?n tranh n?i chi?n, ngu?i dân M? không ph?i ch?u d?ng chi?n tranh trên d?t nhà. Và l?n cu?i cùng mà n?n kinh t? roi vào kh?ng ho?ng d?n m?c nhi?u ngu?i tr?ng tay dã t? th?p niên 1930. Mà ngay c? lúc dó tình hình cung chua d?n cái m?c c?a Âu Châu hay các ph?n còn l?i khác trên th? gi?i.

K? ra ngu?i Âu Châu lo xa cung ph?i. M?t b?n d?ng nghi?p ngu?i Nga c?a tôi dã gi?i thích là nh?ng bài anh vi?t cho báo chí Tây Phuong d?u du?c g?i ? m?t truong m?c an toàn ? ngo?i qu?c. Chính nh? v?y mà anh dã thoát du?c cu?c kh?ng ho?ng th?i ông Yeltsin khi d?ng rúp s?p d?.

Và cung chính vì v?y Âu Châu có m?t truy?n th?ng lâu dài “chôn c?a” s? lúc khó khan. Ngày nay, ? các quán ru?u trên kh?p Âu Châu, ngu?i ta k? cho nhau nghe ngu?i n? ngu?i kia l?y ti?n ngân hàng ra mua vàng. Các công ty bán t? caisse làm an r?t kh?m khá. L?ch s? dã d? l?i cho ngu?i Âu Châu nh?ng bài h?c cay d?ng mà ngu?i ta khó quên.

? Ð?c, noi nhi?u ngu?i dã m?t h?t tài s?n hai l?n trong th? k? th? 20, nh?ng v?t s?o c?a l?ch s? v?n còn dó. Chính nh?ng v?t s?o này gi?i thích t?i sao dân Ð?c s? l?m pháp, c? g?ng d? m?i cách d? gi? d?ng Mark, d?ng ti?n mà h? c?m th?y an toàn nh?t. Và cung vì v?y Ð?c là qu?c gia v?n ti?p t?c duy trì m?t h? th?ng ngân hàng v?a công v?a tu. H? th?ng 446 Qui ti?t ki?m qu?c gia, v?n dã b?o d?m ti?n d? dành c?a dân chúng t? ba th?p niên nay, dã tr? thành noi d?t hàng nh?t khi dân chúng Ð?c s? hãi rút ti?n ti?t ki?m t? các ngân hàng tu b? vào dó. Cung ? Ð?c, các c?a hàng bán vàng dang nhanh chóng h?t hàng.

ProAurum, m?t công ty bán l? vàng ? Munich cho bi?t là h? dã bán h?t s? vàng d? tr? c?a c? nam nay. Và tuy không còn hàng n?a, m?i ngày v?n có c? tram ngu?i d?n s?p hàng dòi mua ti?n vàng, vàng kh?i. Nhung tuy?t d?i t? ch?i không ch?u mua ch?ng phi?u vàng (gold certificates).

Ông Heinz mà chúng ta dã g?p ? trên là m?t ngu?i r?t th?n tr?ng. Vì làm trong ngh? thu? v?, ông lo xa và b?t d?u chuy?n ti?n d? dành sang mua nhà, mua vàng t? khi có cu?c suy thoái nam 1992. Ông không mua vàng kh?i mà mua các lo?i d?ng ti?n vàng d? v?a d? c?t, v?a d? tiêu. Ông nói không th? quên du?c câu chuy?n ông n?i k? l?i vác m?t suitcase gi?y b?c d? di mua m?t ? bánh mì khi n?n kinh t? c?a C?ng Hòa Weimar s?p d? h?i nam 1923. Ông v?n còn nh? v? d?i ti?n nam 1948 khi gia dình ông m?t h?t ti?n d? dành. Nhung ông b?o không ph?i ch? có m?t mình ông lo xa. Ông k? là có m?t ông khách hàng dã cho vàng vào các túi r?i b? xu?ng m?t cái h?, s? nh? chính quy?n c?m dân chúng s? h?u vàng. M?t ngu?i khác ông quen dem ti?n chôn ? m?t khu r?ng. Và t?t c? d?u nghi là r?i cung có lúc l?m phát phi mã làm d?ng ti?n c?a h? s? ch? là gi?y l?n.

Mà ph?i riêng gì ngu?i Ð?c. ? Ðông Âu, kinh nghi?m dau thuong c?a nh?ng nam s?ng du?i ch? d? c?ng s?n v?n còn dó. Dân chúng không tin chính quy?n. ? Bulgaria ch?ng h?n, m?t s? nay chuy?n ti?n sang g?i ? các ngân hàng Tây Âu noi chính ph? dang b?o d?m. H? s? vì m?i gi?a th?p niên 1990, nhi?u ngân hàng Bulgaria phá s?n, khi?n h? tr?ng tay. N?u không g?i du?c ? ngo?i qu?c thì h? mua t? két c?t ti?n, c?t vàng hay dô la. Cái câu “Ông ta thích làm vu?n” nay có hai nghia ? Bulgaria. M?t nhà báo Bulgaria gi?i thích là du?i th?i c?ng s?n thì vi?c dó có nghia là làm vu?n d? “c?i thi?n”, có thêm du?c ít dua b?p c?i dành cho mùa dông. Nhung ngày nay, thích làm vu?n có nghia là ai dó dã chôn c?a trong vu?n hay du?i g?i thay vì b? ti?n vào ngân hàng.

Ngu?i Vi?t nào dã t?ng s?ng qua nh?ng nam du?i ch? d? c?a Hà N?i sau nam 1975 h?n thông c?m v?i nh?ng ngu?i Âu Châu này. Ba b?n l?n d?i ti?n d? cu?p c?a dân làm dân chúng ch?ng tin vào d?ng ti?n hay chính quy?n n?a. Trong tình tr?ng dó, lo xa cung ph?i.

Lê Phan