Tr?n Van Chi

“N?u chúng ta b?n vào quá kh? m?t phát súng l?c, thì tuong lai s? b?n vào chúng ta m?t phát d?i bác”

(Ng?n ng? Tây phuong)

V? án Lê Van Duy?t b?t ngu?n t? vi?c Lê Van Khôi n?i lên ch?ng tri?u dình và dua dòng h? hoàng t? C?nh lên thay Minh M?ng. Lúc này T?ng Tr?n Lê Van Duy?t dã m?t r?i.

Lê Van Duy?t sanh th?i làm T?ng Tr?n Gia Ð?nh là ngu?i có uy quy?n nên ai cung s?. Là quan võ, tánh tình nóng n?y, thái d? tru?c tri?u dình không thích h?p, nhung vua Minh M?ng nghi tình ông là ngu?i khai qu?c công th?n nên b? qua.

Sau khi Lê Van Duy?t m?t, Minh M?ng b? ch?c T?ng Tr?n thành Gia Ð?nh, d?t ch?c T?ng Ð?c t?nh Phiên An, c? Nguy?n Van Qu? làm t?ng d?c, B?ch Xuân Nguyên làm b? chánh và Nguy?n Chuong Ð?t làm án sát. B? chánh B?ch Xuân Nguyên v?n là ngu?i tham gian nói r?ng ph?ng m?t ch? truy xét vi?c riêng Lê Van Duy?t và dòi h?i ch?ng c? tr? t?i tôi t? là Lê Van Khôi.

Sau khi b? b?t giam, Khôi vu?t ng?c t?p h?p v?i bè d?ng cùng b?n quân h?i luong làm lo?n (h?i luong là b?n có t?i ? B?c K? b? dày vào Gia Ð?nh, sau thi hành án cho vào lính g?i là tù nhon h?i luong).

Ðêm 15 Tháng Nam 1833 Khôi cùng 27 b?n h?i luong n?i lên gi?t B?ch Xuân Nguyên, Nguy?n Van Qu? r?i t? xung d?i nguyên soái, l?p ra tri?u dình riêng, dua con trai c?a hoàng t? C?nh là Hoàng Tôn Ðán lên d? chiêu an; cho quân di chi?m 6 t?nh trong m?t tháng.

Do yêu c?u c?a Khôi quân Tiêm La chia làm 5 d?o vu?t sông C?u Long qua dánh Hà Tiên, Châu Ð?c b? quân tri?u dình phái t? trung uong vào dánh b?i và chi?m l?i 6 t?nh.

Khôi v? c? th? trong thành Gia Ð?nh. Ð?n tháng ch?p nam 1833 Lê Van Khôi b? b?nh th?ng ch?t, con là Lê Van Cú (C?u) m?i 8 tu?i du?c c? thay cha làm Nguyên Soái. Tháng B?y nam 1835 thành b? h?, t?t c? 1.831 ngu?i trong thành b? b? gi?t và chôn t?p th? g?i là “m? ng?y”.

Theo “Ð?a lý l?ch s? Sài Gòn Tp HCM” - nhi?u tác gi?: “Cu?c kh?i binh dã lôi cu?n du?c nhi?u thành ph?n khác nhau ? Gia Ð?nh nhu giáo dân Thiên chúa, m?t s? Hoa ki?u, m?t s? dân t?c ít ngu?i vùng Quang Hóa (Tây Ninh), binh lính quê ? mi?n B?c, mi?n Trung...”

Ông Tr?n Tr?ng Kim trong “Vi?t Nam S? lu?c” vi?t: “Trong 6 ngu?i th? ph?m ph?i dóng cui gi?i v? Hu?, có m?t ông linh m?c ngu?i Pháp tên Marchand (b?y gi? g?i là C? Du)... Ông có ý mu?n làm nhu Bá Ða L?c, d? giúp Lê Van Khôi l?p m?t nu?c theo d?o Thiên Chúa ? Gia Ð?nh”.

Ð? hi?u v? v? án thi?t nghi nên tìm hi?u v? Vua Minh M?ng, ông vua dã ?nh hu?ng d?n v? án.

Vua Minh M?ng, ông vua th? nào?

Theo Vi?t Nam S? Lu?c - Tr?n Tr?ng Kim: “Ð?t Nam k? là d?t c? nhà Nguy?n khai sáng ra, và cung b?i d?y mà vua Th? T? l?p nên s? nghi?p b?n tri?u bây gi?, th? mà l?i có s? ph?n ngh?ch là t?i làm sao?...

“V? sau có nhi?u nhà làm s?, vì ý riêng mà cho ngài (Minh M?ng) là b?o quân thì thi?t tu?ng di?u ?y không h?p v?i l? công b?ng. Ph?i bi?t r?ng nu?c ta t? xua d?n nay, di?u gì cung theo Nho giáo, l?y tam cuong, ngu thu?ng làm can b?n cho s? an ?... Ai tháo cái khóa ?y ra thì cho là không ph?i làm ngu?i n?a. V?y con ph?i theo cha, tôi ph?i theo vua, s? trái v?i cái d?o ?y ra ph?i t?i n?ng, dáng chém gi?t...

“...V?y c? bình tinh mà xét, thì d?u ngài không du?c là v? anh quân n?a, thì cung không ph?i là ông vua t?m thu?ng, c? xem công vi?c c?a ngài làm thì rõ”.

Án Lê Van Duy?t

Sau khi d?p xong v? Lê Van Khôi, nam 1835 theo Ð?i Nam li?t truy?n, có Ðô Sát Vi?n là Phan Bá Ð?t dâng s? k? t?i T? Quân Lê Van Duy?t xin tru do?t quan ch?c, v? con ph?i gi?i v? Hình B? xét t?i. Vua Minh M?ng d? cho dình th?n ngh? x?.

Vài hôm sau nhóm n?i các là Hà Quy?n, Nguy?n Tri Phuong, Hoàng Quýnh ngh? t?i: “Duy?t che ch? cho quân ph? lo?n, gây nên s? bi?n, cái tai v? tích l?i dã lâu. Nay xét nh?ng gi?y t? c?a y ngày tru?c, rõ ra hình tích, t?i ngh?ch có 6 di?u”:

Sáu t?i tóm l?i nhu sau:

1- Duy?t t? ý giao thông v?i nu?c Di?n Di?n, làm tôi không có phép du?c giao thông v?i nu?c ngoài; T?i th? nh?t.

2- Tôi “C? muu vi?c riêng” khi giao thuong v?i s? th?n nu?c Di?n Ði?n;

3- Khi tàu b?t phong c?a Anh d?u vào Bình Thu?n dã có chi?u ch? h? t?ng, Duy?t t? cho có quy?n cho ngu?i d?n tàu vào Gia Ð?nh. Duy?t t? xung có quy?n, xua nay v?n b? c?m. T?i “ xung có quy?n”;

4- Th? v? Tr?n Van Tình khi di công sai Gia Ð?nh v? Kinh báo cáo, Duy?t nghe th?y b?t l?i tâu xin d? y du?c chém Tình, n?u không y xin t? ch?c t?ng tr?n: dó là “t?i yêu vua”;

5- Trong l?i Duy?t tâu có ghi “Lão th?n xa ? ngoài biên kh?n, ch? e tri?u dình tin dùng không du?c v?ng b?n”. Ðó là “t?i b?t kính vua”;

6- Duy?t là tu?ng biên kh?n dám k?t d?ng v?i Lê Ch?t trái d?o làm tôi.

Theo Ð?i Nam li?t truy?n, b?n án ngh? r?ng: “V? bi?n Phiên An, h?n th?c là d?u v? nên chi?t theo lu?t muu ph?n, khép vào t?i lang trì, song h?n dã ch?u minh tru, v?y xin truy do?t cáo s?c, phá b? quan quách gi?t thây, d? t? guong ran cho ngu?i khác. Còn du ông bà d?i tru?c, ông n?i bà n?i, cha m? c?a h?n n?u du?c phong t?ng các s?c, thì xin truy do?t c?, m? m? cha m? có ti?m d?ng phong cáo trái phép nào thì d?c b? bia di”.

Sau khi nghe tâu, Minh M?ng d? N?i các r?ng:

“Lê Van Duy?t xu?t thân t? k? y?m ho?n, v?n là m?t d?a t? trong nhà. X?y g?p h?i trung hung, r?ng mây g?p g?, dánh d?p Tây Son cung d? có ph?n công lao. Ð?c Hoàng kh?o ta nghi t?i nó thu? nh? sai khi?n ? trong cung, m?i dem lòng tin c?y, nhi?u l?n cho nó c?m quy?n d?i tu?ng. Không ng? b?n ?y là quân b?t luong, m?i ngày sinh ra kiêu cang, manh tâm ph?n ngh?ch, sinh chí làm càn, an nói h?n xu?c...

“...Các quân tù ph?m x? Thanh, Ngh? cùng là nh?ng k? hung ác, h?n d?u chiêu d? ra thú, tâu xin phép vào tru?ng h? d? làm nanh vu?t... Nh?ng k? tù ph?m B?c k? phát ph?i vào dó, h?n cho ? trong thành, r?i tha cho làm lính; l?i kén l?y nh?ng voi kh?e dem ra noi d?n thú; vét l?y nh?ng thuy?n bè khí gi?i trong 6 t?nh Nam k? ch?a vào thành Phiên An; r?i l?i nghe tên Tr?n Nh?t Vinh mà hút h?t cao huy?t c?a dân Nam k?. Ð?p thành Phiên An ti?m b?ng Kinh thành, hào thì sâu hon... Th?m chí h?n nói v?i ngu?i ta r?ng h?n vào tr?n Gia Ð?nh, v?n là phong vuong d? gi? d?t, ch? không ph?i nhu các t?ng tr?n t?m thu?ng khác. M? c?a cha h?n, em h?n cung ti?m g?i là lang...” (Theo Vi?t Nam S? lu?c, Tr?n Tr?ng Kim).

Tri?u dình ngh? án Lê van Duy?t 11 tr?ng t?i trong dó có 7 t?i tr?m và 2 t?i gi?o.

B?y t?i tr?m là:

1-Sai ngu?i di sang Di?n Ði?n, âm k?t ngo?i giao.

2-Xin giao tàu Anh v? thành Gia Ð?nh, d? t? có quy?n.

3- Xin gi?t th? v? Tr?n Van Tình d? khóa mi?ng.

4- Kháng s?.

5- L?p d?ng v?i Lê Ch?t.

6- Gi?u ch?a gi?y ng? bão.

7- Cho xây m? cha, m? em ti?m g?i là lang, riêng Duy?t t? xung là Cô.

Hai t?i gi?o:

C? ý dung n?p Di?n Ði?n.

Nói v?i ngu?i là xin du?c qu? hoàng bào, ý nói s? làm vua.

Cu?i cùng Minh M?ng d?:

“Song nghi h?n ch?t dã lâu, và dã truy do?t quan tu?c, xuong khô trong m?, không bõ gia hình. V?y cho T?ng Ð?c Gia Ð?nh d?n ch? m? h?n, san làm d?t ph?ng và kh?c dá d?ng bia ? trên vi?t to nh?ng ch?: Ch? này là noi quy?n yêm Lê Van Duy?t ph?c pháp, d? chính t?i danh cho k? dã ch?t, mà t? phép nu?c v? d?i sau, làm guong cho k? quy?n gian muôn d?i”.

Ð?n d?i vua T? Ð?c, nam 1848, Ðông Các d?i h?c si là Võ Xuân C?n dâng s? xin ph?c h?i quan tu?c, gia on cho con cháu các công th?n Nguy?n Van Thành, Lê Van Duy?t và Lê Ch?t.

Vua T? Ð?c xem s? c?m d?ng và truy phong l?i cho ba công th?n và ban ph?m hàm cho con cháu. Cho d?p l?i m? Lê Van Duy?t, cho tu b? d?n th? c?nh m? t?i cùng Bà Chi?u nay g?i là Lang Ông Bà Chi?u (Theo Nguy?n Tri?u, t?p chí Tri Tân bài Lê Van Duy?t)

Gia Ð?nh là d?t m?i. Nh?ng quan T?ng T?ng Tr?n Gia Ð?nh không ch? là khai qu?c công th?n c?a nhà Nguy?n mà còn là nh?ng ngu?i bi?t cham lo v? dân. H? th?c s? du?c dân thuong m?n lúc sanh ti?n, nên khi quá vãng du?c dân th? phu?ng.

? tru?ng h?p Lê Van Duy?t, s? dóng góp c?a ông v?i tu cách là ngu?i hai l?n làm T?ng Tr?n Gia Ð?nh, ngu?i làm T?ng Tr?n lâu nh?t, có hai quan di?m dánh giá khác nhau:

M?t quan di?m coi Lê Van Duy?t là m?t công th?n, danh tu?ng tài ba, su?t d?i cham lo cho dân và là m?t ngu?i có công khai phá và gi? v?ng biên c?nh phía Nam.

Quan di?m khác coi Lê Van Duy?t là m?t lãnh t? phuong Nam, có d?u óc cát c?, cu?c b? và còn là m?t d?i th?n chuyên quy?n, thân Pháp, dung du?ng giáo si Gia tô, nâng d? ngu?i Hoa di ngu?c l?i du?ng l?i ch? truong c?a Vua.

Tru?c dây dánh giá nhân v?t l?ch s? nói chung, các công th?n nhà Nguy?n nói riêng thì gi?a Mi?n Nam và Mi?n B?c r?t khác bi?t.

? Mi?n Nam dánh giá s? dóng góp c? th? t?ng nhon v?t trong ch? d? ? trong giai do?n l?ch s?; trong khi mi?n B?c dánh giá t?ng th?, khái quát hóa mà qui k?t ch? không can c? c?ng hi?n c? th? t?ng nhân v?t.

Nh? r?ng ng?n ng? có câu “N?u chúng ta b?n vào quá kh? m?t phát súng l?c, thì tuong lai s? b?n vào chúng ta m?t phát d?i bác”.

T?i mi?n Nam t?i nay Lang Ông Bà Chi?u v?n còn, nói lên lòng bi?t on c?a con ngu?i ? d?t Gia Ð?nh d?i v?i Lê Van Duy?t.

tranvanchi@earthlink.net

XIN TÌM Ð?C

-Huong V? Ngày Xua, Van hóa ?m th?c L?c T?nh, 12 MK

-Tình Nghia Giáo Khoa Thu, 50 nam d?c lai Qu?c Van Giáo Khoa Thu, 15MK

C?a nhà van Tr?n Van Chi v?a du?c tái b?n.

Sách có bán t?i các nhà sách, ho?c liên l?c v?i tác gi?:

Email : tranvanchi@earthlink.net