C?-Luy

Cu?i nam 2008, giáo su Joshua Kurlantzick, m?t h?c gi? chuyên v? châu Á thu?c vi?n nghiên c?u v? hòa bình th? gi?i Carnegie Endownment for International Peace, dua ra m?t s? nh?n xét thâu tóm v? phát tri?n dân ch? thu?c vùng chuyên môn c?a mình. V? m?t t?ng quát, ông ghi nh?n: Có th?i châu Á dã du?c xem nhu di tiên phong trong làn sóng dân ch? hóa kh?p th? gi?i mà ba th?p niên qua t?ng lan r?ng ? Nam châu Âu, châu M? La-Tinh [Trung và Nam M?], và c? châu Phi. Nh?ng nam g?n dây châu Á l?i nhu d?o ngu?c nh?ng thành qu? dã d?t du?c. Su?t trong vùng, nh?ng th? l?c quân s? tu?ng nhu dã n?m yên trong các doanh tr?i l?i b?t d?u ra m?t hoành hành. Nh?ng nhà c?m quy?n g?n nhu d?c tài ? Sri Lanka [tru?c dây là Ceylon, Tích-Lan], Kampuchea, Phi-Lu?t-Tân cùng nh?ng nu?c khác dã c?ng c? quy?n l?c ghê g?m c?a nhà nu?c, d?y l?c lu?ng an ninh dàn áp d?i l?p, s? d?ng s?c l?nh kh?n c?p d? thu th?p h?t quy?n th?, và si?t ch?t xã h?i dân s?. Và riêng v? “Ðông Duong” cu, ông nh?n m?nh, “Gi?i lãnh d?o ba nu?c Vi?t, Miên, Lào dã b?t d?u xem h? có th? áp d?ng khuôn m?u [phát tri?n] c?a Trung-Hoa [“c?i m?” v? kinh t? và si?t ch?t v? chính tr?] nhu th? nào.” Ð? thích h?p v?i khuôn kh? bài báo, ngu?i vi?t ghi nh?n nh?ng s? ki?n, ý ki?n c?a giáo su cùng nh?ng nh?n d?nh, d?n gi?i. V? chi ti?t hon, xin tìm d?c tác ph?m m?i nh?t c?a ông vi?t v? du?ng l?i ngo?i giao c?a Trung-Hoa, Charm Offensive: How China's Soft Power Is Transforming the World (Yale University Press, 2007).

M?t thí d? di?n hình khác là Bangladesh, tru?c dây là Ðông-H?i. Nh?ng h?n lo?n ? th? dô Dhaka c?a nu?c thu?c trong nh?ng qu?c gia nghèo nh?t th? gi?i này ghê g?m d?n m?c ngu?i bên ngoài khó th? tu?ng tu?ng thành ph? này còn t?n t?i và ho?t d?ng du?c. Ông Kurlantzick mô t?, ? m?i noi các du?ng ph? t? h?i l?i, xe kéo, xe g?n máy, xe nhà sang tr?ng tranh cu?p nhau di t?i cùng v?i ngu?i buôn bán l?, k? không nhà lang thang kh?p m?i n?o. L? du?ng l?i ch?p chùng hon v?i vô s? ngu?i - dây là m?t trong nh?ng thành ph? l?n nh?t th? gi?i - khi?n ngu?i ta ph?i xông xáo, xô d?y m?i di chuy?n du?c. Ðây cung ph?n ánh nh?ng h?n lo?n trong chính tr?: qua bao nhiêu nam, sinh viên di cùng v?i hai d?ng chính tr? l?n gây nh?ng t?p h?p xu?ng du?ng và sách d?ng n?ng nhi?t, h?n lo?n r?i di d?n b?o d?ng; ngu?i ta bán và mua d?c nhan nh?n nh?ng báo chí ti?ng Anh và b?n x? vi?t v? tin t?c hay d?n d?i chính tr?. Nhung hai nam qua, Dhaka hay ít ra chính tr? ? dây dã yên ?ng khá nhi?u. Ð?u nam 2007, m?t chính ph? t?m th?i s?a so?n cho t?ng tuy?n c? bu?c xu?ng, có l? vì áp l?c c?a quân d?i, và ch?ng bao lâu gi?i quân s? nhu chi?m toàn quy?n. H?u nhu hoàn toàn công khai h? t? ch?c m?t chính quy?n m?i, tuyên b? “tình tr?ng kh?n c?p,” và không lâu sau dó b?t gi? hàng nghìn ngu?i ho?t d?ng chính tr? - v?i danh nghia “bài tr? tham nhung trong chính tr?.” Sau nh?ng h?a h?n s? t? ch?c b?u c?, gi?i quân s? và chính ph? m?i d? d?nh b? phi?u vào cu?i nam 2008. Nhung Bangladesh không ph?i là nu?c d?c nh?t tr?i qua kinh nghi?m phát tri?n chính tr? ph?n dân ch?; nhi?u nu?c khác cung mang kinh nghi?m tuong t?. N?i b?t nh?t là Myanmar v?i chính quy?n quân s? d?c tài n?m quy?n g?n n?a th? k? qua ch?ng h?n (s? nh?c sau).

Cu?i th?p niên 1990 và d?u th?p niên 2000 hi?n nay, Nam và Ðông Nam châu Á d?ng cao trên d?t sóng dân ch? hóa (democratization) các nu?c thu?c th? gi?i dang trên du?ng phát tri?n (developing world). Trong giai do?n kh?ng ho?ng tài chính châu Á cu?i th?p niên 1990, dân chúng ph?n d?i và l?t d? nhà d?c tài gia dình tr? Suharto-lâu d?i và v?i tài s?n gia dình thu?c lo?i cao nh?t toàn c?u-? Nam-Duong (Indonesia, nu?c H?i giáo l?n nh?t th? gi?i) r?i thi?t l?p m?t h? th?ng chính tr? da d?ng m?i. G?n nhu d?ng th?i, ? Mã-Lai-Á (Malaysia) dân chúng t?n công quy?n cai tr? ki?u d?c tài “ph? m?u” c?a th? tu?ng Mahathir Mohamad (theo khuôn m?u chính quy?n “dân ch? ki?u Á châu” Lý Quang Di?u ? Singapore). Gi?i phóng, d?c l?p lan d?n East Timor (m?t ph?n c?a Indonesia, nhung da s? dân chúng ch?u ?nh hu?ng d?o Ki-Tô t? châu Âu d?n); v?i tr? l?c c?a Tây phuong và sau tranh ch?p d?m máu, East Timor giành l?y d?c l?p và thi?t l?p m?t ch? d? theo khuôn m?u dân ch?. Kampuchea vuon lên t? c? th?p niên n?i chi?n d? t? ch?c m?t lo?t nh?ng b?u c? trong th?p niên 1990.

T? 1962 Mi?n-Ði?n (Myanmar, tên d?t c?a h?i d?ng quân l?c d?o chính; dân chúng mu?n gi? tên cu là Burma) v?n n?m du?i k?m k?p c?a chính quy?n quân s?, nhung nhu dã thay d?i ph?n nào v?i vi?c chính quy?n b? vi?c qu?n thúc t?i gia lãnh t? dân ch? d?i l?p Daw Aung San Suu Kyi (t?ng du?c gi?i Nobel Hòa Bình) nam 2002 và cho bà di l?i h?n ch? trong nu?c. Bà lôi cu?n du?c dông d?o dân chúng kh?p noi v?i hy v?ng thay d?i chính tr? và tuyên b? “m?t bình minh m?i [dã hé m?] trong nu?c.” Cùng v?i phát tri?n kinh t? và dân chúng tham gia vào chính tr? hon, các nu?c nhu Thái-Lan (c? th? k? du?c yên ?n, không có chi?n tranh t? bên ngoài t?i) và Bangladesh (d?c l?p v?i Pakistan nam 1970, và v?n là m?t trong nh?ng nu?c nghèo nh?t th? gi?i) vi?t nh?ng hi?n pháp t? do ti?n b? nh?m c?ng c? xã h?i công dân, b?o v? quy?n ngu?i thi?u s? và h?n ch? nh?ng th? l?c lâu d?i nhu gi?i quân s? và k? thuong d?y quy?n l?c. ? nhi?u th? dô sinh d?ng nhu Bangkok (Thái) và Kuala Lumpur (Malaysia), kinh t? phát tri?n v?i nh?ng tòa nhà ch?c tr?i, du?ng ph? t?i tân, khu shopping l?ng l?y xa hoa-tuy nhiên n?m ngay bên c?nh nh?ng bùn l?y nu?c d?ng-d?o chính quân s? thành m?t di?u khó tu?ng tu?ng du?c.

Nhung nh?ng nam g?n dây cho th?y dân ch? hóa ch? là m?t b? ngoài thôi (m?t s? ngo?i l? là các nu?c dân ch? lâu d?i, nhu Nh?t-B?n và ?n-Ð? không thay d?i m?y; Nam-Hàn và Ðài-Loan, tuy h?n lo?n nhung chua th?t lùi dân ch?). Trong m?t s? tru?ng h?p “ti?n b?” trông th?y, nh?ng c?i m?, n?i r?ng ch? ph?n ánh trong m?t phát tri?n kinh t?; ti?n b? dân ch? v? m?t chính tr? h?u nhu chua b?t r?. ? nh?ng nu?c “bán chuyên tr?” (quasi-authoritarian) nhu Singapore và Malaysia, chính quy?n hi?u bi?t nhu c?u c?i m? và “trong sáng” (transparency) v? tài chính d? thu hút d?u tu t? ngo?i qu?c (nh?t là các nu?c Tây Phuong) làm d?ng co thúc d?y phát tri?n kinh t? thành công c?a mình. Tuy nhiên, Singapore và Malaysia-gi?ng nhu Trung-Hoa, và ? m?c nào dó Vi?t-Nam-cung bi?t phuong cách xây d?ng nh?ng hào luy ngan ch?n ti?n trình chính tr? c?a mình: v?a c?ng c? trong sáng v? kinh t? và tài chính d?ng th?i s? d?ng nh?ng phuong cách ng?m ng?m ngan ch?n c?i m? v? chính tr?. Nh?ng nu?c này t?ng t? ch?c các b?u c? có ki?m soát ch?t ch?, d?ng th?i cho phép m?t vài hình th?c t? ch?c dân ch? nhu nghi?p doàn, gi?i truy?n thông d?c l?p ph?n nào và các h?i doàn ngh? nghi?p. Gi?i d?u tu ngo?i qu?c ch? b?n tâm nhi?u v? trong sáng tài chính, và không lên ti?ng ph?n d?i nh?ng chính sách song song này cung nhu không làm gì c? khi Malaysia b? tù ngu?i làm chính tr?.

Ngay c? nh?ng nu?c ? Nam và Ðông Nam châu Á v?i b? ngoài dân ch? hon Malaysia v?n che d?u nh?ng khuy?t di?m l?n lao. R?t ít nu?c dã thi?t l?p nh?ng bi?n pháp di?u tra tham nhung trong chính quy?n ho?c gian l?n b?u c?. Tuy có ?ng c?, b?u c? và hi?n pháp h?n hoi, nhi?u nu?c châu Á ch?ng bao gi? thu nh?p nh?ng nguyên t?c dân ch? can b?n - nguyên t?c v? tru?ng h?p th?t c? ph?i tôn tr?ng h? th?ng dân ch? qua vai trò d?i l?p h?p pháp, làm vi?c trong khuôn kh? chính tr? dã thi?t l?p và tôn tr?ng hi?n pháp qu?c gia. Thay vào dây, t? Phi-Lu?t-Tân qua Bangladesh t?i Thái-Lan - noi nh?ng phong trào dân chúng r?ng l?n trong quá kh? dã l?t d? nhi?u nhà d?c tài-cá nhân và nh?ng nhóm có t? ch?c b?t mãn v?i k?t qu? b?u c? t? do v?n liên t?c dùng cách xu?ng du?ng b?o d?ng d? ch?ng d?i chính quy?n h?p pháp. Vì nh?ng nu?c này liên t?c d?a trên di?u h? g?i là “s?c m?nh qu?n chúng” (people power) d? thay d?i chính quy?n, h? dã không d?u tu m?y vào xây d?ng nh?ng d?nh ch? dân ch? nhu phân quy?n rõ r?t (l?p pháp, hành pháp, tu pháp), quy?n t? do báo chí v?i trách nhi?m t? giác, giáo d?c nâng cao dân trí và tôn tr?ng trí th?c d?i h?c, hay xi?n duong công b?ng xã h?i.

? th? dô Manila, Phi-Lu?t-Tân, nh?ng xu?ng du?ng ph?n d?i v?i tên g?i People Power 2 l?t d? t?ng th?ng (tài t? màn b?c) Joseph Estrada nam 2001 và dua bà phó t?ng th?ng Gloria Macapagal Arroyo (con t?ng th?ng cùng h? tru?c dây) lên làm t?ng th?ng. Tuy ông Estrada không ph?i là hoàn h?o-ông cho bè phái b?t tài vào chính quy?n và tham nhung d?y r?y - ông v?n là ngu?i do da s? dân chúng b?u ra. Ba nam sau, nh?ng xu?ng du?ng ki?u people power dua bà Arroyo (v?i nh?ng k?t t?i tuong t? nhu ông Estrada) d?n cùng s? ph?n. R?i v?i s? ?ng h? c?a Washington (bà s?n sàng h?p tác ch?ng “kh?ng b?” H?i Giáo v?i chính quy?n Bush), bà nay v?n là t?ng th?ng! ? Bangladesh, nh?ng d?ng chính tr? n?m trong tay hai ph? n? ghét b? nhau th?m t?; hai bà Sheikh Hasina Wazed và Begum Khaleda Zia dã không ch?u tuân theo lu?t l? chút nào. Khi m?t phe th?ng c?, phe d?i l?p thu?ng tr? dua v?i hàng lo?t nh?ng dình công và bi?u tình làm tê li?t m?i sinh ho?t, v?i m?c dích làm chính quy?n không th? cai tr? du?c. Nh?ng bi?u duong ph?n d?i này ch? làm gia tang b?o hành: nh?ng t?n công vào t?p h?p d?ng phái nhu ném l?u d?n vào dám dông nam 2004 gi?t ch?t 21 ngu?i thân c?n v?i bà Sheikh Hasina.

Ngu?i Á châu cung không hoàn toàn g?t b? gi?i m?c quân ph?c ra kh?i chính quy?n. Tuy gi?i quân s? ít khi can thi?p vào chính tr? n?i b? th?i cu?i th?p niên 1990, cung r?t ít nu?c thu?c châu Á thi?t l?p chính quy?n hoàn toàn v?i gi?i dân s? d?ng trên gi?i quân s? (? nh?ng nu?c nhu Pakistan và Myanmar gi?i quân s? chua bao gi? r?i b? chính quy?n). ? nhi?u nu?c Nam châu Á nhu d?o qu?c Fiji, gi?i si quan quân d?i luôn luôn de d?a d?o chính, và dôi khi l?t d? chính quy?n th?t s?. ? Phi-Lu?t-Tân và Bangladesh (cung gi?ng nhu ? Kazakhstan và Ubezkistan, và m?t s? nu?c Trung Á khác) nh?ng l?c lu?ng an ninh v?n ti?p t?c ho?t d?ng ngoài vòng lu?t pháp, gi?t h?i ngu?i b? xem nhu ch?ng d?i b?t c? chính quy?n nào dang t?i ch?c, ho?t d?ng kinh tài cung nhu buôn l?u vu khí và d?c du?c, ma túy.

Ð?ng th?i, trong th?p niên v?a qua, nh?ng guong m?u dân ch? cu cung nh?t m?. Cán cân l?c lu?ng gi?a nh?ng nu?c ngo?i bang ? Ðông Nam và Nam châu Á dã thay d?i rõ r?t. Qua bao th?p niên, Hoa-K? là th? l?c ngo?i bang l?n nh?t ? châu Á; cu?i th?p niên qua và d?u th?p niên này Washington lên ti?ng ?ng h? dân ch? hóa và chính quy?n t?t d?p hon trong vùng. Tuy nhiên, nam nam v?a qua nh?ng h?a h?n g?n bó này dã y?u ?t di nhi?u. Cu?c chi?n ch?ng kh?ng b? toàn c?u (G-WOT, Global War On Terror) dã chi?m h?t chú m?c c?a tòa Nhà Tr?ng du?i chính quy?n George W. Bush và phá ho?i ni?m tin vào th? d?ng d?o d?c c?a Hoa-K?. Khi dòi h?i “nu?c b?n” hay “d?ng minh” h?p tác ch?ng kh?ng b? ? châu Á, Hoa-K? thu?ng không ngó ngàng d?n vi?c nh?ng nu?c này l?i d?ng cu?c chi?n ch?ng kh?ng b? d? dàn áp gi?i d?i l?p nhu ? Malaysia và Kampuchea, hay Phi-Lu?t-Tân - ví d? rõ r?t nh?t là vi?c tái áp d?ng Lu?t N?i An, m?t tàn tích th?i th?c dân chi?m dóng Malaysia, d? giam gi? ngu?i dân không c?n xét x?.

Chú tr?ng vào Iraq, chính quy?n Bush cung không có th?i gi? d?i d?u v?i nh?ng kh?ng ho?ng nhân quy?n rành rành và liên t?c ? Myanmar, noi chính sách tiêu th? c?a quân l?c - bao g?m c? vi?c hãm hi?p hàng lo?t ph? n? - dã làm hon m?t tri?u ngu?i ph?i di t?n kh?i vùng phía Ðông nu?c này. Nam 2008, ngay sau m?t tr?n l?c kh?ng khi?p ? dây h?i d?ng quân l?c t? ch?c “trung c?u dân ý” nh?m c?ng c? quy?n cai qu?n nguyên vùng. Washington có tham d? vào chuy?n d?y vi?c h?i d?ng quân l?c Myanmar dàn áp d?m máu nh?ng cu?c bi?u tình ph?n d?i chính quy?n g?m trong cu?c “Saffron Revolution” (Cách m?ng Áo vàng c?a các su sãi Ph?t giáo) ra tru?c H?i d?ng B?o an LHQ nam 2007. Nhung khi H?i d?ng LHQ không ch?u có bi?n pháp c?ng r?n v?i Myanmar, chính quy?n Bush dã không b? thêm th?i gi? và n? l?c vào vi?c này. M?t s? viên ch?c M? d? ngh? Trung-Hoa d?n d?u n? l?c ch? tài Myanmar, nhung B?c-Kinh t? ra r?t h? h?ng. Chính Trung-Hoa ngan c?n LHQ ra tay hành d?ng; Washington không có c? d?i di?n ? Myanmar ch? chua nói gì d?n d?i s?.

Nói chung, nh?ng xì-cang-dan v?i hình ?nh nhân viên an ninh M? ngu?c dãi tàn t? tù nhân ? Abu Ghraib (Iraq) và Guantanamo (Cuba) lan truy?n kh?p th? gi?i, nh?ng b?t cóc và nhà tù bí m?t ? Trung Á và Ðông Âu (ngoài Hoa-K? d? d? tra t?n, khai thác) dã là nh?ng v?t nho l?n v? Hoa-Ky-t?ng du?c xem nhu nu?c b?o d?m nh?ng nhân quy?n can b?n (t?ng th?ng m?i Barack Obama dã ra l?nh dóng c?a ngay nhà tù ? Guantanamo, nhung v?n m?p m? v? nhà tù bí m?t và nh?ng cách “tra t?n”). Nh?ng nu?c chuyên tr? nhu Trung-Hoa và Nga, dang giuong vây v? cánh ? châu Á, du?c d?p ph?n bi?n nh?ng ch? trích c?a Hoa-K? v? thành tích nhân quy?n c?a h?: B?c-Kinh và Moscow lý lu?n Hoa-K? cung ch?ng hon gì h? (B?c-Kinh hàng nam thu?ng chê trách k? th? ngu?i da den ? Hoa-K? nhu vi ph?m nhân quy?n; nay có ví d? rõ r?t hon ? Cuba, Iraq cùng Ðông Âu và Trung Á). Cu?i th?p niên 1990, nhi?u nhà tác d?ng và c?i cách chính tr? ? châu Á mu?n liên h? v?i Hoa-K? và nh?ng co quan xi?n duong dân ch? M? nhu National Endownment for Democracy, National Democratic Institute và International Republican Institute. Gi?a th?p niên 2000, hình ?nh Hoa-K? ? châu Á dã di xu?ng d?n d? nh?ng ngu?i này tìm m?i cách tránh di l?i, liên h? v?i nh?ng t? ch?c M? nói trên. Vi?c t?ng th?ng Bush liên h? “xi?n duong dân ch?” vào cu?c chi?n Iraq khi?n dân chúng kh?p noi liên h? dân ch? hóa v?i hình ?nh nh?ng b?o tàn, h?n lo?n ? Baghdad, th? dô Iraq.

Trong khi khuôn m?u Hoa-K? di xu?ng ? châu Á, Trung-Hoa và Nga n?m l?y co h?i khai thác d? di lên. H? giuong cao khuôn m?u “không dân ch?” c?a mình nhu di?u dáng noi theo: c?i m?, t? do v?a ph?i v? kinh t? d?ng th?i tránh né m?i c?i t? chính tr? l? ra ph?i di cùng v?i ti?n b? kinh t?. B?c-Kinh và Moscow cung nh?n m?nh ch? thuy?t không can thi?p (non-interference), lý lu?n r?ng nu?c này không nên can thi?p, dính líu vào chuy?n n?i b? nu?c khác-nh?ng can thi?p có th? liên quan d?n vi?c lên án vi ph?m nhân quy?n ho?c ?ng h? nh?ng phong trào dân ch?. Ð?c bi?t là B?c-Kinh khi s? d?ng ngo?i giao h?u hi?u hon Washington-cùng v?i chuong trình vi?n tr? l?n r?ng hon h?n Washington ? các nu?c nhu Kampuchea, Myanmar và Phi-Lu?t-Tân-dã thay d?i hình ?nh mình ? châu Á, t? m?t de d?a kinh t? và chính tr? thành m?t làng gi?ng t?t, và ngay c? m?t khuôn m?u dáng noi theo. Trung-Hoa xi?n duong khuôn m?u phát tri?n c?a mình qua nh?ng chuong trình hu?n luy?n cho các gi?i lãnh d?o cao c?p và các chuyên viên k? thu?t c?p trung ? các nu?c nhu Vi?t-Nam, Lào và Pakistan. H? cung cung c?p d?y d? vi?n tr? và d?u tu cho các nu?c chuyên tr? d? làm nh? di giá tr? nh?ng n? l?c Tây phuong nh?m ?nh hu?ng vào ch? d? ? Myanmar ho?c áp l?c Kampuchea c?i ti?n b?u khí nhân quy?n.

V? ph?n Nga, Moscow cung b?t d?u n?m nhi?u ?nh hu?ng hon ? Trung Á (g?m nhi?u nu?c n?m trong Liên-bang Xô-vi?t tru?c th?i 1980), noi nhi?u gi?i lãnh d?o cao c?p v?n còn mang n?ng “truy?n th?ng” s?t máu Nga Xô-vi?t. V?i ti?n b?c d?i dào t? vi?c bán nhiên li?u d?t giá kh?p noi, Nga dã b? v?n xây d?ng nh?ng t? ch?c gi?ng nhu các NGO (Non-Government Organization, t? ch?c ngoài chính quy?n, b?t d?u t? Tây phuong, nh?m xi?n duong xã h?i dân s?) nh?m CH?NG l?i nh?ng n? l?c xi?n duong dân ch? ? Trung Á, d?ng th?i cung c?p vi?n tr? cho các nhà d?c tài Trung Á và hu?n luy?n m?t s? l?c lu?ng an ninh c?a h?. Nhi?u qu?c gia ? châu Á có v? nhu r?t quan tâm d?n nh?ng gì B?c-Kinh và Moscow nói và làm. Gi?i lãnh d?o ? ba nu?c Vi?t, Miên và Lào dã b?t d?u bàn lu?n xem h? có th? áp d?ng khuôn m?u phát tri?n ki?u Trung-Hoa vào xã h?i mình - n?u không nói là dã áp d?ng r?i. Ð?ng th?i v?i vi?c B?c-Kinh xi?n duong m?t khuôn m?u không dân ch?, s?c m?nh kinh t?, quân s? và chính tr? l?n lao (chua k? ?nh hu?ng van hóa sâu d?m) c?a Trung-Hoa nhu bó tay Hoa-K? ? châu Á. Khi ph?i duong d?u v?i nh?ng du?ng l?i, cung cách ph?n dân ch? trong vùng, Washington ph?i m?i lúc m?t thêm th?n tr?ng trong cách ?ng x? c?a mình - n?u không các nu?c trong vùng d? b? d?y xâu vào qui d?o ghê g?m c?a B?c-Kinh.

(Còn ti?p m?t k?)