Ngô Nhân D?ng

Ngày hôm qua, T?ng Th?ng Bush h?p báo, d? m?c chính là tr?n an dân chúng r?ng h? th?ng tài chánh v?ng m?nh. Ông t?ng th?ng lo, vì ngày hôm tru?c có c?nh hàng ngàn ngu?i ? thành ph? Pasadena, California t?i x?p hàng rút ti?n t? ngân hàng IndyMac, sau khi chính ph? liên bang dã ph?i “lãnh” ngân hàng dang trên dà s?p d? này t? hôm Th? Sáu tu?n tru?c. Nhung quý v? có th? an tâm, vì nh?ng ai g?i ti?n ? các ngân hàng d?u du?c co quan FDIC c?a chính ph? b?o d?m ít nh?t 100,000 M? kim, không s? m?t n?u ngân hàng h?t ti?n. Nh?ng ngu?i có 100 ngàn dô la g?i ngân hàng không nhi?u l?m vì ai có s? ti?n m?t l?n nhu v?y dã tìm cách d?u tu vào các ch?ng khoán hay nhà c?a, h? có th? m?t ti?n... vì lý do khác!

Nhung m?i lo c?a ông t?ng th?ng không ph?i là chuy?n m?t ngân hàng, mà lo dân không tin tu?ng c? h? th?ng tài chánh, huy?t m?ch c?a n?n kinh t? M?. N?u dân không tin thì c? h? th?ng s? s?p, kéo theo n?n kinh t? xu?ng. Giá c? ph?n c?a các ngân hàng và công ty tài chánh khác dã t?t gi?m n?ng trong ngày Th? Hai. M?t ngân hàng l?n, Washington Mutual (g?i t?t là WaMu) dã ph?i long tr?ng thông báo h? v?n còn trong nhà hàng t? dô la ti?n m?t, sau khi giá c? phi?u c?a h? m?t hon 99%, gi?m t? 43 dô la d?u nam nay, xu?ng ch? còn hon 3 dô la! Ph?n l?n các ngân hàng b? ?nh hu?ng trong ngày d?u tu?n này, vì c? ph?n c?a hai công ty Fannie Mae và Freddie Mac dã t?t m?nh trong su?t tu?n qua, m?t giá t? 27% d?n 30%. K? t? m?t nam nay, c? ph?n c?a hai d?i công ty này dã gi?m m?t trên 80%!

Quý v? có th? không nghe nói d?n tên Fannie Mae và Freddie Mac bao gi?. Nhung hai công y tài chánh này dóng vai trò r?t quan tr?ng khi ngu?i M? mua nhà và di vay ti?n. N?u th? tru?ng xây c?t và mua bán nhà c?a b? s?p thì kinh t? M? cung xu?ng theo. Vì v?y, c? cu?i tu?n v?a r?i nh?ng ngu?i lãnh d?o kinh t?, tài chánh M? dã ph?i làm vi?c d? lo c?u Fannie Mae và Freddie Mac! Và h? dã dua ra nh?ng k? ho?ch c?u nguy, n?u không may thì nhi?u quý v? s? t?n ti?n. Vì khi chính ph? M? c?u, thì h? dùng công qu?, t?c là dùng ti?n c?a m?i ngu?i dân M?!

Fannie và Freddie dóng vai tài tr? cho g?n m?t n?a nh?ng món n? mà các ngân hàng cho ngu?i ta vay d? mua nhà, h? dã mua các món n? t?ng c?ng hon 5 ngàn t? M? kim. N?u hai anh kh?ng l? này mà ngung ho?t d?ng vì không di vay du?c thêm ti?n n?a, thì h? cung không có ti?n cho các ngân hàng khác vay d? tài tr? d?a ?c. Ngành xây c?t và mua bán nhà c?a s? kh?ng ho?ng l?n, ch?c ch?n s? kéo theo kinh t? nu?c M?. Các nhà d?u tu qu?c t?, trong dó có các chính ph? Trung Qu?c, Nh?t B?n, Sau di, vân vân, s? m?t ti?n vì chính h? cung cho hai công ty trên vay hàng ch?c d?n hàng tram t? M? kim!

Hai d?i công ty tài chánh này dóng m?t vai trò có v? “b?t thu?ng” trong h? th?ng kinh t? tu b?n ki?u M?. B?t thu?ng vì dó là nh?ng công ty tu nhân nhung du?c chính ph? m?c nhiên b?o d?m. Nh? v? th? này, h? phát tri?n, tr? thành “quá l?n” d?n n?i không ngu?i nào trong chính ph? hay qu?c h?i dám quy?t d?nh d? cho h? “s?p ti?m,” ch? lo s? gây nguy h?i cho c? n?n kinh t?! Khi d?ng lên nh?ng công ty tài chánh này, và cho chúng nh?ng di?u ki?n thu?n l?i, các nhà chính tr? M? ch?c không ng? chúng có ngày tr? nên quá l?n nhu th?. Và cung không ng? có ngày chúng d? b? suy y?u d?n nhu tình tr?ng t? tu?n qua, do ?nh hu?ng c?a nh?ng món n? d?a ?c du?i tiêu chu?n.

Fannie Mae lúc d?u là m?t co quan c?a chính ph? M? - Federal National Mortgage Association, vi?t t?t FNMA, cho nên d?c là “Phan Ni Me” - l?p ra nam 1938, vào lúc chính ph? mu?n thoát kh?i cu?c d?i kh?ng ho?ng kinh t?. Nhi?m v? c?a Fannie Mae là cho các ngân hàng vay v?i m?c lãi nh? d? h? cho nh?ng ngu?i vay mua nhà, v?a khuy?n khích dân chúng có nhà v?a thúc d?y cho kinh t? tang tru?ng. Chính sách khuy?n khích mua nhà này có k?t qu? t?t. Ð?n th?p niên 1950 chính ph? M? tính tu nhân hóa Fannie Mae và nam 1968 thì bi?n thành m?t công ty c? ph?n, do tu nhân làm ch?. Hai nam sau, d? tránh c?nh m?t công ty l?n chi?m d?c quy?n trong th? tru?ng tài tr? d?a ?c, công ty Freddie Mac c?a các ngân hàng ti?t ki?m du?c thành l?p, cung làm cùng m?t vi?c tài tr? d?a ?c. Hai công ty có uu th? d?c bi?t vì do qu?c h?i bi?u quy?t thành l?p, không thu?c quy?n các co quan giám sát v? ngân hàng và tín d?ng nhung du?c m?t co quan riêng theo dõi v?i di?u ki?n tuong d?i không ch?t ch? nhu các ngân hàng khác. Uu th? dó khi?n gi?i d?u tu M? và qu?c t? có c?m tu?ng dây là nh?ng “ngân hàng d?c bi?t” du?c chính ph? M? b?o d?m. V?i v? th? n?a tu n?a công này, Fannie Mae và Freddie Mac có th? di vay ti?n v?i lãi su?t r?t th?p. Nhi?u qu? d?u tu c?a các chính ph? ngo?i qu?c dã mua trái phi?u “r?i ro nh?” c?a Fannie Mae và Freddie Mac, lãi su?t ch? cao mua công kh? phi?u chính ph? M? chút d?nh. Ch? tr? cho gi?i d?u tu m?t m?c lãi su?t th?p, cho nên hai công ty cung có th? cho các ngân hàng thuong m?i vay v?i lãi su?t th?p, d? h? cho ngu?i mua nhà vay n?. Hai công ty sinh l?i nh? m?c sai bi?t gi?a ti?n lãi h? ph?i tr? các nhà d?u tu và ti?n lãi h? du?c các ngân hàng khác tr?. V?i nh?ng món n? l?n nhi?u ngàn t? M? kim, ch? c?n ki?m l?i 1 ph?n tu c?a 1% cung d? ki?m l?i nhi?u t? dô la r?i.

Fannie Mae và Freddie Mac không tr?c ti?p cho ngu?i ta vay d? mua nhà ?, nhung cung c?p v?n các ngân hàng b?ng cách mua l?i nh?ng món n? d?a ?c c?a h?. Nh?ng món n? dó thu?ng không du?c l?n trên 400 ngàn M? kim, vì nhi?m c?a hai công ty này là giúp gi?i trung luu và ngu?i nghèo.

Trong th? tru?ng tài chánh nang d?ng ? M?, nh?ng ngân hàng và công ty tài chánh cho vay r?i có th? bán l?i các món n? mà thu ti?n v?, có ti?n l?i cho vay ti?p. Ngân hàng ch? c?n ki?m m?t s? l?i nh? m?i l?n bán các “gi?y n?” dó, còn vi?c thu ti?n lãi và ti?n v?n d? cho ngu?i mua gi?y n? t? dó lo. C? nhu th?, ngân hàng dóng vai trò cho vay du?c r?nh rang ch? lo cho vay thôi, tin tu?ng r?ng có nh?ng ngu?n tài tr? d?ng d?ng sau h?.

Có nhi?u công ty tài chánh và ngân hàng dóng vai trò h? tr? này, trong dó có Fannie và Freddie, cùng v?i 12 Ngân Hàng Liên Bang Tín D?ng Ð?a ?c (Federal Home Loan Bank) có hình th?c h?p tác xã. Dân M? dang n? hon 11,000 t? dô la vay d? mua nhà. Riêng hai công ty Fannie và Freddie dã mua l?i kho?ng 5,300 t? dô la, t?c là g?n m?t n?a các món n? “mo?c gh?t” trong c? nu?c M?; ph?n còn l?i kho?ng 6,000 t? dô la do các công ty khác mua ho?c do các ngân hàng cho vay gi? l?i không bán.

M?i công ty mua các gi?y n? mua nhà r?i s? dem g?p m?t s? h?p d?ng dó l?i, phát hành các trái phi?u bán cho các nhà d?u tu M? và ngo?i qu?c, mà ti?n lãi du?c b?o d?m b?ng nh?ng món n? dó. N?u các con n? không tr? du?c thì các công ty nhu Fannie và Freddie v?n ph?i tr? ti?n cho ch? nhân các trái phi?u nhu thu?ng. Có th? nói hai công ty này phát minh ra vi?c “ch?ng khoán hóa” các h?p d?ng n? d?a ?c, mà trong dam nam qua nhi?u ngân hàng ? M? dã làm theo, gây ra c?nh kh?ng ho?ng vì quá nhi?u con n? “du?i tiêu chu?n” dã phá s?n.

V?i nh?ng s? n? hàng ngàn t? M? kim trong s? sách nhu v?y, lúc nào các công ty Fannie và Freddie cung có nhi?u món n? dáo h?n du?c tr? h?t v?n lãi; d?ng th?i cung l?i di mua nh?ng h?p d?ng vay n? m?i, công vi?c không bao gi? ng?ng. Nhung d? tài tr? vi?c mua gi?y n? này, hai công ty phát hành nh?ng tín phi?u (notes) ng?n h?n, t? 3 d?n 6 tháng. Nh?ng tín phi?u dó, vì ng?n h?n cho nên l?i tr? lãi su?t th?p hon trái phi?u dài h?n.

“Tai h?a” x?y ra t? d?u nam nay khi chính hai công ty kh?ng l? này cung có quá nhi?u nh?ng món n? tiêu chu?n th?p và không hoàn tr? du?c. C? ph?n c?a các công ty xu?ng, B? Tài Chánh M? ph?i báo d?ng và Ngân Hàng Trung Uong M? cung lo du?ng chính ph? c?u. Vì n?u các nhà d?u tu không tin tu?ng ? hai công ty tài chánh này thì h? s? không di vay du?c n?a! Và nhu v?y h? cung không di mua các h?p d?ng n? d?a ?c du?c n?a!

Gi? th? bây gi? các công ty dó b?ng dung khó vay ti?n, không mua các món n? d?a ?c du?c n?a, thì s? có nh?ng tác d?ng dây chuy?n. Các ngân hàng chuyên cho ngu?i ta vay d? mua nhà s? ph?i gi?m b?t ho?t d?ng vì thi?u ti?n, ho?c có th? ngung h?n không cho vay n?a. Vi?c mua bán nhà c?a s? ngung tr?, công ngh? xây c?t s? ch?u ?nh hu?ng, và toàn th? n?n kinh t? s? suy y?u theo. Ðó là lý do t?i sao khi hai anh kh?ng l? Fannie và Freddie g?p khó khan thì c? chính ph?, Qu?c H?i, và Ngân Hàng Trung Uong nu?c M? ph?i lo c?u! Ngày Th? Hai v?a qua có m?t tin m?ng, khi Freddie m? cu?c d?u giá d? vay 3 t? dô la n? ng?n h?n, và gi?i d?u tu M? và qu?c t? v?n dáp ?ng r?t dông, s? ti?n mu?n cho vay cao hon bình thu?ng. Ði?u dó cho th?y ngu?i ta v?n tin tu?ng vào tuong lai hai ngân hàng này và tin vào h? th?ng tài chánh c?a M?.

Kinh nghi?m qua v? Fannie Mae và Freddie Mac cho th?y ngu?i ta nên tránh d?ng d? cho nh?ng xí nghi?p, ngân hàng hay công ty tài chánh l?n quá d?n m?c khuynh loát th? tru?ng. Chính ph? và Qu?c H?i M? khi cho l?p hai công ty Fannie và Freddie dã t?o ra m?t cái vòng lu?n qu?n: D?a vào uy tín chính ph? cho nên nh?ng công ty này càng ngày càng l?n vì có th? di vay v?i lãi su?t th?p r?i dem cho vay l?i. Trong khi dó h? v?n là nh?ng công ty tu nhân có m?c dích ki?m l?i, cho nên càng tìm cách phát tri?n d? ki?m l?i nhi?u hon. Chính ph? M? dã t?o ra nh?ng công ty quá m?nh, ch? vì h? quá l?n, ?nh hu?ng m?nh trên th? tru?ng d?a ?c. Và dó là m?t th? “b?y” chính vi?c thành l?p hai công ty này dã truong s?n ra t? 40 nam nay!

Ð?n bay gi? cái b?y s?p xu?ng, chính ph? không dám d? cho hai công ty lâm n?n. Khi nguy nan chính ph?, Qu?c H?i và Ngân Hàng Trung Uong d?u ph?i c?u. Nhung h? s? c?u b?ng ti?n c?a nh?ng ngu?i dân M? dóng thu?! Chính ph? George W. Bush xua nay v?n “không có thi?n c?m” v?i Fannie và Freddie, nhung bây gi? chính h? l?i ph?i lo b?o v? các công ty này. Vì ch? có m?t cách khác là qu?c h?u hóa hai công ty, mà nhu v?y thì còn t? h?i hon n?a. Sau khi c?u du?c Fannie và Freddie r?i, chính ph? Bush s? dành d? thay d?i lu?t l? giám sát các lo?i ngân hàng và các công ty tài chánh ? M?, v?i chi?u hu?ng s? th?t ch?t hon! Ông Bush v?n là ngu?i v?n d? cao vai trò c?a tu nhân trong n?n kinh t?, và mu?n tháo g? b?t các lu?t l? trói bu?c gi?i kinh doanh. Nhung trong nh?ng tháng còn l?i c?a nhi?m k? này, ông s? ph?i làm m?t công vi?c ngu?c l?i v?i tri?t lý c?a mình! Ðúng là ghét c?a nào tr?i trao c?a ?y!