Blog và m?ng lu?i thông tin thay th? sách? 

* VI?T NGUYÊN

(Ð?c bi?t c?a Ngày Nay)

LTS – T? Bàn Vi?t Houston là c?t m?c bàn v? các v?n d? th?i s? t? chính tr? t?i kinh t?, van hóa... do nhà báo Vi?t Nguyên trong ban biên t?p Ngày Nay ph? trách. Ông cung là m?t bác si làm vi?c t?i Houston.

Chuong trình kinh t? m?i hon 700 t? M? kim c?a tân T?ng th?ng Barrack Obama nh?m tân trang s?a ch?a h? t?ng ki?n trúc, tru?ng h?c, h? th?ng y t?, m?ng lu?i thông tin và b?o t?n nang lu?ng là chuong trình liên bang có tham v?ng l?n trong dó chuong trình Broadband cho m?ng lu?i thông tin lên d?n 100 t? M? kim d? dem m?ng lu?i d?n t?ng l?p h?c ? m?i tru?ng công. Chi ti?t c?a chuong trình chua rõ cho d?n ngày ông Obama nh?m ch?c nhung chuong trình thúc d?y kinh t? dã áp d?ng ? Nh?t sau th?i k? kh?ng ho?ng d?a ?c trong “th?p niên m?t mát” 1990 dã th?t b?i.

Chuong trình Broadband có v? hoi khôi hài khi mà da s? ngu?i M? dã có m?ng lu?i d?n t?ng nhà, không còn mu?n lên m?ng d? xem toàn nh?ng tin t?c x?u vào cu?i nam!  ? các s? làm, công nhân viên du?c khuy?n cáo không lên m?ng lu?i thu?ng xuyên vì nang xu?t làm vi?c sút kém và cho dên nay, chua có th?ng kê nào cho thây m?ng lu?i thông tin dã giúp h?c sinh M? tr? nên thông minh, thành ngu?i trí th?c, ngu?c l?i ph? huynh càng ngày càng lo ng?i con em hu h?ng vì m?ng lu?i Internet

B? m?t trái c?a m?ng lu?i thông tin

Trong th? k? th? 20 v?a qua, các ti?n b? nhanh chóng v? k? thu?t, nh?t là v? y h?c và k? thu?t di?n t?, dã giúp con ngu?i s?ng d? dàng hon nhung không giúp con ngu?i suy nghi d? hon.  Nam 1749, nhà báo ngu?i Pháp Julien Offray de la Methrie dã c?nh cáo: “Con ngu?i khác máy móc, con ngu?i có tâm h?n và suy nghi ph?c t?p không th? tùy thu?c hoàn toàn vào máy móc”, khác h?n v?i u?c mu?n c?a các nhà tin h?c ngày nay mu?n con ngu?i, công nhân và sinh viên ph?i tùy thu?c và ch?p nh?n máy di?n toán.  Ông Wendell Berry, nhà giáo d?c, dã c?nh cáo nam 1999: “Th?t là d? dàng cho tôi tu?ng tu?ng d?n m?t th? gi?i trong tuong lai chia dôi gi?a nh?ng ngu?i mu?n s?ng v?i óc sáng t?o và nh?ng ngu?i s?ng nhu cái máy.”

Con ngu?i ? th? k? th? 20  hào h?ng v? m?ng lu?i thông tin cung tuong t? nhu ? th? k? th? 18, nhân lo?i dã ti?n m?t bu?c xa v?i khám phá v? di?n tín. Nam 1840, di?n tín n?i li?n Âu Châu v?i M? v?i nh?ng thông tin d?y ph?m ch?t cho d?n cu?i th? k? th? 19, phát minh v? di?n tho?i k? di?u dã qua m?t di?n tín. V?i du?ng xe h?a và thông tin di?n con ngu?i bu?c qua k? nguyên m?i.

M?ng lu?i thông tin Internet là m?t ti?n b? k? thu?t thay d?i b? m?t th? gi?i và dóng góp vào ti?n trình van minh c?a con ngu?i ? thê k? th? 20. Internet dem d?n ni?m t? hào cho Phó t?ng th?ng Al Gore ngu?i t? nh?n là cha d? c?a m?ng lu?i thông tin trong k? tranh c? T?ng th?ng nam 2000 và là huy?n tho?i v? m?t trong nh?ng nguyên nhân dánh s?p ch? d? C?ng s?n Ðông Âu nam 1989.  Nhung m?ng lu?i thông tin cu?i cùng cung có m?t tác d?ng th? hai trong th?i d?i máy móc nhu công nhân trong cu?n phim “Le temps modern” c?a Charlie Chaplin. Con ngu?i tùy thu?c  vào máy móc và b? máy móc kh?ng ch?.

M?ng lu?i thông tin dã thay d?i b? óc và cách suy nghi c?a con ngu?i, s? thay d?i nhu là s? thay d?i chuong trình (reprogram) trên máy di?n toán. Ngu?i d?c bài trên m?ng lu?i m?t s? t?p trung tu tu?ng, sau vài trang bài trên màn ?nh, d?c lu?t trên các m?ng n?i li?n (link).  Ngu?i d?c m?i ngày b? nhi?u thì gi? d?c tho di?n t?, d?c t?a d? hon là d?c chi ti?t.  Các bài vi?t, xem các Blog (di?n dàn), xem phim ?nh trên m?ng lu?i và trên I pod d? dua d?n tình tr?ng nghi?n m?ng lu?i. Các hình ?nh t?a d? ch?y qua tai, m?t d?n óc, ?nh hu?ng d?n vi?c suy nghi, cu?i cùng nh?ng ngu?i trên di?n dàn (Bloggers) ng?ng d?c sách. Ð?n nhu Bs Bruce Friedman, giáo su b?nh lý d?i h?c Michigan qua vi?c nghiên c?u ?nh hu?ng c?a máy di?n toán trong y h?c, dã ph?i thú nh?n ông không còn kh? nang h?p th? nh?ng bài vi?t dài trên m?ng lu?i và ông cung m?t kiên nh?n d? có kh? nang d?c nh?ng cuôn sách dày 700 trang nhu b? Chi?n Tranh và Hòa Bình c?a Leo Tolstoy.  M?t nghiên c?u khác c?a University College of London, trong nam nam cho th?y nh?ng ngu?i d?c trên m?ng thu?ng nh?y t? bài này qua bài khác, ch? d? này qua ch? d? khác. Lôi d?c c?a ngu?i d?c trên m?ng thi?u sâu s?c.  100 t? t? bào não b? thay d?i chuong trình, ho?t d?ng khác h?n d?i v?i các tín hi?u so v?i ngu?i d?c sách.

Ngu?i vi?t cho m?ng hay ngu?i vi?t b?ng máy di?n toán cung khác v?i ngu?i vi?t b?ng cây vi?t và t? gi?y tr?ng. Câu chuy?n tuong t? nhu nam 1882, tri?t gia Friedrich Nietzche vì m?t kém nên m?ng r?, gõ trên máy dánh ch? m?i phát mình th?i ?y,  Malling Hansen Writing Ball. Tu tu?ng c?a ông thay d?i qua bàn máy dánh ch? nhung không thoát kh?i c?p m?t tinh tu?ng c?a các b?n ông, tu tu?ng c?a Nietzche khác h?n th?i ông c?m bút vi?t, t? tu tu?ng, van ông tr? thành “n?n” ch?, t? l?i tranh lu?n kích thích d?i tho?i d?i ra nh?ng ki?u cách ngôn, t? gi?ng van hùng bi?n, van ông bi?n thành th? lo?i vi?t di?n tín.

Máy di?n toán dã ?nh hu?ng d?n b? não c?a con ngu?i gi?ng nhu h?i th? k? th? 14 khi d?ng h? co khí du?c sáng ch? và dùng vào vi?c ki?m soát công nhân. Ð?ng h? quy?t d?nh gi? an, gi? làm vi?c, gi? ng?, gi? th?c gi?c. Con ngu?i không còn nghe hay ph?n ?ng b?ng chính giác quan c?a mình mà vâng l?nh s? di?u khi?n c?a d?ng h?. Trong th?i d?i di?n toán v?i ph?n m?m và m?ng lu?i, s? nh?n th?c c?a con ngu?i dã b? thay d?i; con ngu?i di theo b?n d?, d?ng h?, báo di?n t?, phim ?nh, dài phát thanh trên m?ng lu?i, d? b?t thì gi? các chuong trình này càng ngày càng ng?n. Chính công ty Google dã ch? truong: “B? óc con ngu?i là m?t máy di?n toán l?i th?i cân ph?i có ph?n m?m khác”. Vì v?y công ty Google mu?n ngu?i d?c ph?i nhanh, d? thu t?p chi ti?t cá nhân ngu?i d?c, hâu có nhi?u qu?ng cáo. H? ghét nh?ng d?c gi? d?c ch?m rãi d? có thì gi? suy ng?m và tiêu th? kiên th?c.

Blog và Di?n dàn

Di?n dàn trên m?ng lu?i, còn có nhi?u tai h?i hon la các bài vi?t (ch? Blog do ch? B cu?i ch? Web ghép v?i ch? log mà ra có nghia là lên m?ng). Các di?n dàn do ngu?i vi?t t? xu?t b?n trên m?ng lu?i, vi?t r?t nhanh, c?n ph?n ?ng ngay l?p t?c tru?c các v?n d? th?i s? nóng h?i, ph?i di?n t? tu tu?ng nhanh chóng không ch?n l?c, không có ngu?i s?a ch?a nhu vi?t báo, ngo?i tr? nh?ng l?i chính t?. Blog vì v?y có hi?u qu? trong các v?n d? d?u tranh chính tr? nhung khuy?t di?m c?a di?n dàn là thi?u ngh? thu?t c?m vi?t và dôi khi s? th?t t?m b?, sai l?c du?c ph? bi?n trên m?ng lu?i qua các n?i không k?p th?i thâu h?i. Không khí di?n dàn sôi n?i gây ra b?i các Blogger dã t?o nên tình tr?ng: ngu?i d?c và ngu?i vi?t không còn kh? nang t?p trung tu tu?ng. Chính các nhà vi?t di?n dàn nhanh nhu các ký m?c gia c?a t? New York Times cung ph?i công nh?n là các di?n dàn h?i h?t, ít có ngu?i nào th?t s? d?c m?t bài vi?t trên 9,000 ch? trên m?ng. Ngu?i vi?t di?n dàn n?i ti?ng nhu ông Andrew Sullivan dã ph?i b? vi?t. Trong hàng tri?u di?n dàn trong nhi?u nam qua, các ký gi? dã loan truy?n tin t?c th?t thi?t, nhu trong các cu?c b?u c?, và các ký gi? m?t thì gi? theo dõi tin t?c trên di?n dàn hon là di tìm ki?m s? th?t.

M?ng lu?i dóng vai trò quan tr?ng trong vi?c truy?n thông nhung truy?n thông không ph?i lúc nào cung dúng nhu th?i Voltaire có T? di?n Bách khoa c?a Diderot nhung Voltaire cung không tin và vi?t h?n m?t cu?n sách khác d? d?t v?n d? v?i T? di?n Bách Khoa.

D?n d?n d?c gi?, nh?t là nh?ng ngu?i l?n tu?i, tr? l?i v?i báo gi?y ph? bi?n giá tr?, và ki?n th?c. C?m bài trên gi?y in ra, d?c ch?m d?c k?, nh?ng s? thâu nh?n d?p vào trong óc m?nh hon và r?i ngu?i d?c cung c?m th?y kính tr?ng nh?ng ngu?i vi?t theo truy?n th?ng cu. H? bi?t nh?ng tu tu?ng ghi trên gi?y dã du?c so?n k?, m?t th?i gi?, suy nghi có h? th?ng m?ch l?c tru?c khi vi?t c?a ngu?i vi?t c?n tr?ng.

Sách v? s? bi?n m?t?

M?ng lu?i mang d?n thông tin, di?n dàn Blog h?p v?i chính tr?, sách v? dem dên ki?n th?c cho ngu?i d?c nhung sách cung b? de d?a b?i m?ng lu?i và báo di?n t?. Trong vòng mu?i nam qua, báo gi?y dã b? báo di?n t? c?nh tranh, g?n dây các báo l?n nhu t? New York Times dã gi?m s? phát hành vì l?i t?c xu?ng th?p.  Công ty Tribune ch? nhân c?a các t? báo l?n Chicago Tribune, LA Times, phá s?n. Tu?n báo Newsweek (do Washington Post làm ch?) in m?ng l?i. Các nhà sách nhu Barnes and Noble ? ?m, ít ngu?i mua sách, nh?ng ngu?i yêu sách lo ng?i sách s? bi?n m?t nh?t là v?i ch? truong c?a công ty Google dua sách lên m?ng và Amazon bán sách máy di?n t? Kindle giúp ngu?i d?c c?m máy d?c sách mang xu?ng t? m?ng lu?i.

T? nam 2006, công ty Google ký v?i nam thu vi?n nghiên c?u l?n nh?t: Thu vi?n công c?ng New York, Thu vi?n Ð?i h?c Harvard, Michigan, Stanford và Oxford.  Công ty có tham v?ng di?n t? hóa sách, dem sách d?n m?i t?ng l?p nhung công ty dã th?t b?i. Các v? thua ki?n b?n quy?n dã x?y ra. Các tác gi? và nhà xu?t b?n dã thua công ty Google dua trên lu?t tác quy?n nam 1976 và lu?t b? túc nam 1998, trong dó các sách xu?t b?n sau nam 1923 du?c b?o v? b?i lu?t b?n quyên. Tác quy?n bao g?m th?i gian s?ng c?a tác gi? c?ng thêm 70 nam! Ð?i v?i sách qu?n chúng, công c?ng, v?i lu?t tác quy?n công ty Google có th? in t?ng trang m?t m?i k?. M?t di?u n?a là các bài du?c ph? bi?n trên m?ng không có nghia là du?c t? do in l?i. Bài trên Internet cung ch?u lu?t ch? quyên. Ba tháng tru?c trong nam nay, báo New York Times dã th?ng m?t v? ki?n hon hai tri?u M? kim khi m?t ngu?i làm báo dã in các bài trên m?ng lu?i thành bài trên báo qu?ng cáo c?a ông ta. Công ty Google có m?c tiêu l?n nhung h? không th? di?n t? hóa t?t c? các sách có trên th? gi?i nh?t là các sách c? van t? th? k? th? 17 và 18. V?i trên 543 tri?u sách trong các thu vi?n kh?o c?u trên th? gi?i, công ty Google d?t m?c dích gi?i h?n di?n t? hóa 15 tri?u cuôn và h? không nh?m vào nh?ng sách quý (special collection). Cung nhu không di?n t? hóa sách trong Microfilm. Công ty dã ph?m nhi?u l?i, mu?n nhi?u k? su nhung không mu?n chuyên viên v? sách v? van chuong và di nhiên ? th?i k? kinh t? suy thoái này các công ty di?n t? nhu Google có th? bi?n m?t tru?c sách v? trong thu vi?n!

Sách m?ng l?i ki?n th?c, ki?n th?c nhu tri?t gia Francis Bacon thê k? th? 16: “Ki?n th?c là s?c m?nh”.  Ki?n th?c luôn luôn là v?n d? cá nhân c?a con ngu?i, m?t ngu?i không s?ng m?t mình nhung tùy thu?c vào nh?ng ngu?i khác. Ki?n th?c và hi?u bi?t giúp con ngu?i b?t c?c doan không l? thu?c vào máy móc và nh?ng thành ki?n.

Tr? em c?n sách hon m?ng lu?i Internet. Francis Shifford tác gi? cu?n Tr? tru?ng thành nh? sách (the child that book built), ví d? d?c sách nhu m?t s? chuy?n hóa: “Ðôi khi có m?t cu?n sách d?c bi?t nhu m?t h?t th?y tinh roi dúng lúc vào d?u, gi?ng nhu dung d?ch b?o hòa và thình lình chúng ta thay d?i h?n”. Tr? em tìm th?y trong sách v? m?t th? gi?i thay d?i trong dó chúng tìm th?y d?i s?ng gia dình, nhân lo?i khác h?n v?i nh?ng sách trong tru?ng h?c.

Sách cung nhu khoa h?c và k? thu?t, có ?nh hu?ng l?n trên s? tu?ng tu?ng c?n thi?t cho s? tru?ng thành c?a tr? em nhu câu chuy?n Le Petit Prince c?a Antoine de Saint Exupery.  C?u hoàng t? bé sáu tu?i m?t mình l?c ? sa m?c Sahara, v? hình con tran nu?t con voi. C?u t? h?i t?i sao m?i ngu?i l?i s? cái mu, di nhiên d?y không ph?i là hình cái mu mà là hình con tran nu?t con voi. Ngu?i l?n thi?u óc tu?ng tu?ng và r?i c?u ph?i dâu hàng v?i ngu?i l?n vì “ngu?i l?n ch?ng có th? t? hi?u chuy?n gì c?, tr? con luôn luôn ph?i gi?i thích cho ngu?i l?n, m?t quá!”

Làm sao tr? em có th? g?i l?i cho ngu?i l?n dã b? nhi?m d?c b?i máy móc cái c?m giác “câm trên tay d?c cu?n truy?n d?u tiên là m?t xúc d?ng gi? lâu dài trong d?i tr?” hay nhu chàng Robinson Crusoe d?m t?u trên hoang d?o cô d?c, boi ra thuy?n dem t?t c? sách v?t vát lên b? làm b?n. Tu?i tr? s?ng qua sách v? nhu Robinson Crusoe c?a nhà van Dofoe: phiêu luu, thám hi?m d? thoát kh?i nhà tù c?a ngu?i l?n giam hãm chúng.

Công ty Amazon khám phá ra máy d?c sách Kindle, nhung Kindle không bán ch?y nh?t là ? Pháp. 43% sinh viên Pháp cho bi?t h? v?n thích mùi gi?y quy?n ru c?a sách m?i khác h?n cái l?nh lùng c?a máy di?n toán và Kindle.

V?i khí tr?i lành l?nh, b?n d?c ch?c cung d?ng ý v?i tôi, c?m trên tay t? báo v?n c?m th?y d? ch?u hon ngôi d?c trên máy di?n toán và cu?n sách, ngu?i b?n, cung chi?u lòng có th? n?m trên gh? hay n?m trong chan ?m cúng vào nh?ng ngày cu?i nam.

Vi?t Nguyên

(20-12/2008)