New Orleans là thành ph? còn tên, nhung dang m?t t?t c?, nghia là nhi?u vô k?.

N?u có m?t thành ph? Hoa K? mang nhi?u s?c thái da d?ng và l? k? nh?t thì dó không là New York hay San Francisco mà là New Orleans.

T? tên g?i thì New Orleans có ngu?n g?c r?t Tây, là Nouvelle Orleans - nghe nhu Little Saigon, mà l?i còn do m?t ngu?i Pháp l?p ra t? d?u th? k? 18. Ðây cung là thành ph? r?t dông da den và da màu - dân Creole, m?t hòa h?p ch?ng t?c c?a c?a Âu Châu và Trung M? - chua k? t?i di dân g?c Ái Nhi Lan, g?c Ý, g?c Ð?c. Ng?n ?y ngu?n g?c dã cho thành ph? này muôn vàn s?c thái van hóa, ngh? thu?t, c? tôn giáo, âm nh?c l?n ?m th?c.

N?i b?t trong kho tàng da di?n ?y là nh?c Jazz. Ðây là m?t k?t h?p k? ?o mà New Orleans quy t? trong vùng d?m l?y r?o r?c c?a âm nh?c Châu Phi, Nam M? và Châu Âu.

N?i b?t nh?t trong th? gi?i nh?c Jazz là Louis Armstrong, ngh? si nh?c Jazz l?y l?ng nh?t th? k? 20 và là d?a con tài hoa nh?t c?a New Orleans. Phi tru?ng qu?c t? c?a thành ph? mang tên ông, cung nhu John Wayne Airport c?a qu?n Cam d?t California.

Ngu?i dân New Orleans h?n nhiên s?ng v?i cái ch?t. Ð?c l?i th?y l?!

Ch? vì d?i s?ng h? r?c r? màu h?ng, nhu trong m?t l? h?i Carnival du?c g?i theo Pháp ng? là Mardi Gras, dan hòa v?i nh?ng m?ng den u bu?n nhu trong m?t giai di?u blues hay m?t khúc ai di?u b?ng nh?c.

Nh?c Jazz có l? xu?t phát t? con cháu nh?ng ngu?i nô l? da den t? vùng Tây Phi d?t chân lên nu?c M?, nhung còn mang s?c thái d?c thù New Orleans t? các ban nh?c t?ng táng ngu?i ch?t. Nghe cho k?, ngu?i ta th?y ra m?t di?u tuong ph?n nhu m?i s? liên h? d?n New Orleans: nh?c tr?m bu?n khi di quan d?n nghia d?a r?i l?i r?t vui, r?t “hot”, khi tr? v?! Ngu?i ta hát, múa và nh?y, nhu d? tri on Thu?ng Ð?.

Louis Armstrong sinh t?i New Orleans cùng v?i th? k? 20, trong m?t gia dình nghèo kh?n. Ông h?c nh?c ngoài du?ng ngoài ch?, t? các doàn “bát âm” t?ng táng hay các dàn nh?c d?o trong d?p h?i hè. T? thu? niên thi?u, ông ki?m s?ng b?ng nh?c trong các ban kèn d?ng và trên nh?ng con phà ngu?c xuôi sông Mississippi nhu trong phim Show Boat hay truy?n Mark Twain. Ông g?i th?i gian ?y là “vào d?i h?c”!

Sau này, Louis Armstrong s? tru?ng v?i kèn trumpet và n?i ti?ng hon n?a v?i gi?ng th? th?t tr?m, xù xì ti?ng s?i dá. Ông có “h?n danh” là Satchmo cung do mi?ng r?ng v?i n? cu?i h?n nhiên toang hoác. Satchmo là g?i t?t t? “Satchelmouth” - mi?ng r?ng nhu cái b?!

Sau Sydney Bechet v?i kèn saxo thì Louis Armstrong là ngu?i dua nh?c Jazz t?i m?t ng? r? là ph?n d?c t?u, ph?n “solo”, c?a trumpet. Ông còn m? ra l?i “ng?u h?ng” - improvisation hay ad lib - c? tùy h?ng mà hát nh?ng bi?n khúc trên giai di?u chính, và cung là ngu?i d?u tiên “hát nh?c không l?i” - hát lên nh?ng “nghi thanh” vô nghia nhung r?t có nh?p. Khi ?y, ngôn ng? là ph?, âm nh?c là chính và thanh qu?n c?a ông cung là m?t nh?c c?.

Louis Armstrong l?p l?y ban nh?c khi chua d?n 19 tu?i, ban nh?c m?t th?i làm rung chuy?n New Orleans. Sau d?y m?i lên Chicago r?i l?p nghi?p ? New York và luu di?n nhi?u noi trên th? gi?i. Ông ua thích tìm tòi h?c h?i, t? nh?c blues nguyên th?y t?i dân ca Nam M? hay nh?c c? di?n Tây Phuong và c? nh?c opera, d? k?t h?p vào các ca khúc c?a mình.

Trong th? gi?i c?a nh?c Jazz, n?u dàn anh d?n d?t ông là Joe “King” Oliver du?c tôn là vua, hay Duke Ellington là qu?n công, thì Louis Armstrong du?c gi?i yêu nh?c tôn là “s? th?n”. Qua các d?t luu di?n toàn c?u do B? Ngo?i Giao Hoa K? b?o tr?, ông du?c gi?i thi?u là “Ambassador Satch”! Hách ch?ng nào.

Ðúng ra, Louis Armstrong ph?i là hoàng d? c?a nh?c jazz sau khi ng? tr? và m? mang giang son c?a Jazz ra toàn th? gi?i và sang r?t nhi?u lãnh v?c khác. Ông du?c c? di?n ?nh l?n trào luu Rock and Roll tôn vinh trong d? m?i lo?i “walk of fame” và ngày nay, ngu?i ta v?n nghe nh?c c?a ông, k? c? trong phim James Bond.

Nhu m?t ngu?i New Orleans chân chính, Louis Armstrong vui hát d?n lúc cu?i d?i.

Ông d?t ng?t t? tr?n vì b?nh tim vào nam 1971, sau dêm trình di?n d?y sôi n?i t?i khách s?n Waldorf Astoria ? New York, trong h?i tru?ng mang tên r?t thích h?p cho m?t v? hoàng d?: Empire Room.

Ngu?i ta thu?ng sánh New Orleans c?a Hoa K? v?i Venice c?a Ý Ð?i L?i vì kênh dào sông l?ch d?c ngang thành ph? khi?n dân chúng và ngh? thu?t thu?ng xuyên sinh s?ng trong bàn tay th?y th?n. L?n d?u tiên du?c d?n Venice vào cu?i m?t Tháng Chín, khi tr?i dã vào Thu, Qu?nh Giao ph?i trú mua trong vuong cung thánh du?ng San Marco su?t m?t ngày tr?i vì mua to gió l?n mà không bi?t là s? có ngày nghe nói d?n tr?n bão Katrina và n?n v? dê gi?a thành ph?!

Venice là th? chang? Nhung n?u th?c s? “d?a lung n?i ch?t” nhu l?i s?ng c?a New Orleans thì ph?i nghi d?n Naples, cung c?a Ý.

Thành ph? Napoli này du?i chân xu?ng bi?n xanh (noi có hòn s?i Capri n?i ti?ng trong n?n nh?c Vi?t vì l? nghe nh?c Tây c?a Tino Rossi, r?i c?a Hervé Villard sau d?y) nhung l?i g?i d?u vào núi l?a Vesuve, trong khi v?n n?c n? khúc tình ca.

Ng?n ng? Âu Châu thu?ng nói “th?y Naples r?i ch?t”, hàm ý có ch?t cung th?a! New Orleans cung th?. Y nhu Naples, thành ph? này yêu thích tình ca, an u?ng, mê say ca hát, nh?y múa và b?n c?t v?i th?n ch?t. M?t th? gi?i k? di?u ch?ng nào! What a Wondeful World, nhu tên m?t ca khúc n?i ti?ng c?a Louis Armstrong.

Vì v?y, khi th?y New Orleans b? gió th?i bay ? trên, nu?c ng?p ? du?i và dân tình x?n xác ch?y bên nh?ng xác ngu?i la li?t, làm sao chúng ta không ng?m ngùi?

L?i nh? d?n câu hát v? sông Huong và mi?n Trung trong H?i Trùng Duong c?a Ph?m Ðình Chuong: “tr?i hành con l?t m?i nam, khi?n dau thuong th?m tràn, ng?p Thu?n An d? lan bi?n khoi” mà thuong cho ph?n ngu?i tru?c thiên tai.

Qu?nh Giao