Trích t? Talawas (www.Talawas.org)
Chua nam nào các gi?i thu?ng van h?c trên th? gi?i l?i l?m chuy?n nhu nam nay. Tru?c tiên, xin nói chuy?n gi?i Booker (m?i du?c d?i tên là Man Booker), trong gi?i vi?t và d?c ti?ng Anh.

Vào nam 1981, nhà van Brasil, Moacyr Scliar, cho xu?t b?n cu?n "Max and the Cats", (Max và Mèo), thu?t câu chuy?n m?t c?u bé Do Thái, s?ng sót sau m?t v? d?m tàu, và th?y mình chia s? chi?c xu?ng c?p c?u v?i m?t chú báo. Tháng r?i, Yann Martel th?ng gi?i Man Booker Prize, tr? giá 75 ngàn (ch?c là dô la M?), v?i cu?n "Life of Pi" (Ð?i c?a Pi), câu chuy?n m?t c?u bé ngu?i ?n Ð?, s?ng sót m?t v? d?m t?u và sau dó chia s? m?t chi?c xu?ng c?p c?u v?i m?t con h?.
Chuy?n trùng h?p không ph?i là tình c?, b?i vì tác gi? th?a nh?n, ông dã du?c g?i h?ng t? cu?n sách c?a nhà van Brasil. Nhung sóng gió n?i lên, và nh?ng mui dùi báo chí dã nh?m vào nhà van ngu?i Canada này, Mr. Martel, 39 tu?i, hi?n dang lên nhu di?u, danh ti?ng cung nhu ti?n b?c (cu?n sách c?a ông dã t?ng b? nh?ng nhà xu?t b?n l?n quang vào s?t rác). R?ng ông ta có t?i (guilty), vì dã "c?m nh?m" ("sao chép", hay là "vay mu?n"), tác ph?m c?a m?t trong ti?u thuy?t gia n?i ti?ng nh?t c?a M? Châu La Tinh.

Dr. Scliar, m?t y si nam nay 65 tu?i, g?c gác Do Thái di dân, dã thú nh?n, ông ng? ngàng vì co s? x?y ra, và vì thái d? c?a Mr. Martel.
"Ph?n ?ng c?a tôi là b?i r?i, kh?i nói thì ông cung bi?t," ông tr? l?i ph?ng v?n qua di?n tho?i, t? nhà riêng t?i Porto Alegre, ? phía nam Brasil. "M?t cách nào dó, tôi c?m th?y 'khoái', vì có m?t nhà van khác dã coi ý tu?ng c?a tôi là quá t?t, quá hay, nhung v? m?t m?t khác, tôi th?y hoi k? k?, b?i vì ông ta s? d?ng ý tu?ng dó mà v? tôi di, ch?ng thèm bàn b?c, ngay c? thông báo cung không. M?t ý tu?ng thì cung là tài s?n v?y. M?t tài s?n tinh th?n."
Mr. Martel th?a nh?n, m?t cách gián ti?p, món n? v?i Dr. Scliar, trong ghi chú c?a tác gi?, ? trong "Ð?i c?a Pi", qua dó, ông cám on nhà van Brasil, vì "tia l?a d?i s?ng" ("the spark of life"). Trong m?t cu?c ph?ng v?n v?i t? The Guardian, vào cu?i tháng r?i, ông nói, "Tôi nh? mình dã nghi th?m, nó dây r?i", khi ông v? du?c bài phê bình c?a John Updike trên t? Ði?m Sách New York Times.

Nhung qua h? so luu tr?, ch?ng có m?t bài nào c?a Mr. Updike trên t? N?u U?c Th?i Báo, qua dó ông di?m cu?n c?a nhà van ngu?i Brasil, và trong m?t cu?c ph?ng v?n b?ng di?n tho?i, ông cho bi?t, ông chua h? nghe nói t?i cu?n "Max and the Cats", cung nhu tác gi? c?a nó, là Dr. Scliar. Bài di?m sách duy nh?t trên t? Times, là vào tháng B?y, 1990, sau khi cu?n sách du?c xu?t b?n t?i M? (lo?i bìa m?ng, nay dã tuy?t b?n), trong dó, ngu?i di?m sách, Herbert Mitgang, dã coi dây (Max and the Cats), là m?t cu?n ti?u thuy?t sáng giá ("a brilliant novella"), vì dã m? r?ng nh?ng vùng chân tr?i cho van h?c Nam M?". Còn v? ph?n tác gi? c?a câu chuy?n "chú bé b?t du?c con báo" ("mô ph?ng" m?t bài d?ng dao c?a tr? con ngu?i Vi?t: "Chú bé b?t du?c con công, dem v? bi?u ông, ông cho... gi?i thu?ng The Man Booker!"), Dr. Scliar cho bi?t, trong luu tr? t?t c? nh?ng bài di?m cu?n sách mà ông có du?c t? nhà xu?t b?n, ch?ng có bài nào c?a Mr. Updike. "Ðây l?i là m?t khía c?nh ly k? khác, c?a 'v?n n?n' [d?o van]."

Trong m?t bài ti?u lu?n dang trên Web (www.powells.com), c?a m?t ti?m sách d?c l?p, the Powell's City of Books, Mr. Martel vi?t, m?c dù bài di?m sách mà ông còn nh? mài m?i dó "toát ra m?t v? d?ng dung" [c?a ngu?i di?m sách, theo nghia, dây cung ch? là m?t cu?n du?ng du?c n?u không mu?n nói, d?], nhung ý ni?m c?a Dr. Scliar dã t?o "m?t tác d?ng, kích thích trí tu?ng tu?ng c?a tôi, gi?ng nhu b? di?n gi?t", do tính d?ng nh?t tuy?t v?i v? th?i gian, d?ng tác, và noi ch?n". Nhung, b?i vì, "v?a ham mu?n v?a ?m ?c" (a "mix of envy and frustration"), r?ng t?i sao mà mình l?i không t? mình nghi ra m?t ý tu?ng nhu v?y, cu?i cùng ông quy?t d?nh "không thèm" tìm d?c cu?n sách "chú bé b?t du?c con báo" (Max and the Cats). "Tôi th?c tình không mu?n d?c nó," ông vi?t. "T?i sao l?i chu?c thêm cay d?ng? T?i sao l?i d?c nó d? r?i nh?n ra r?ng, m?t cú m? hay ho nhu th? mà l?i b? làm h?ng, b?i m?t nhà van t?m t?m? T? hon n?a, gi? s? nhu Updike dã l?m, gi? s? nhu không ch? cú m?, mà luôn c? cu?n sách, d?u th?t là tuy?t v?i? T?t nh?t, là d?ng d?c nó, và c? th? ti?p t?c vi?t, kh?i di b?ng cái cú m? d?u tuy?t v?i dó."

Jennifer Gilmore, c?a nhà xu?t b?n cu?n "chú bé b?t du?c con h?", (nhà xb Harcourt), cho bi?t, tác gi? hi?n dang trên du?ng du l?ch, không có m?t t?i can nhà c?a ông t?i Berlin, thành th? không g?i di?n tho?i d? ph?ng v?n du?c. Và bà nói thêm, tuy nhiên, Mr. Martel bây gi? tin r?ng, bài di?m sách "chú bé b?t du?c con báo" ? trên Ði?m Sách N?u U?c (NYRB: The New York Review of Books) ch? không ph?i trên The Times. "B?i vì ông ta không s?ng ? N?u U?c, nên ông dã l?n l?n hai t?". "Ông ta không ch?c, là bài di?m sách là c?a John Updike. Ông ta doán ch?c, chua t?ng d?c cu?n kia [t?c cu?n "chú bé b?t du?c con báo"]." Nhung hôm nay (ngày 5 tháng 11, 2002), c? hai t?p chí trên d?u cho bi?t, h? không th? nào tìm ra du?c bài di?m sách, nhu du?c mô t?, trong h? so c?a h?. Thomas Colchie, ngu?i lo vi?c giao d?ch (agent) c?a Dr. Scliar, cho bi?t, gi?i di?m sách ? M? hay Canada không h? coi nh? cu?n "Max và Mèo", riêng gi?i xu?t b?n ? Canada còn ca ng?i nó.

Không rõ dã có ngu?i nào d?c c? hai cu?n song song, d? nh?n ra chúng có gì tuong t?, ngoài cái "cú m? d?u" nhu trên. Cu?n c?a Mr Martel xoáy vào [d? tài] tôn giáo, trong khi gi?i phê bình coi cu?n c?a Dr. Scliar là m?t ám d? mang tính chính tr?, theo dó, con báo den là m?t bi?u tu?ng c?a ch? nghia Nazi hay c?a ch? d? d?c tài quân s? dã tr? vì Brasil vào th?i gian "Max và Mèo" du?c xu?t b?n l?n d?u tiên. Vu?t lên trên nh?ng gì tuong t?, n?u có, gi?a hai cu?n sách, còn là "v?n n?n" gi?a hai nhà van, ai m?i x?ng dáng du?c g?i là nhà van "t?m t?m" ? dây: Dr. Scliar dã vi?t 16 cu?n ti?u thuy?t, vài cu?n ti?u lu?n, và trên ch?c t?p truy?n ng?n, dã t?ng du?c r?t nhi?u gi?i thu?ng van h?c ? Brasil và ? h?i ngo?i, tu?n t?i dây s? di N?u U?c nh?n gi?i thu?ng t?i National Yiddish Center; trung tâm van hoá này dã dua cu?n ti?u thuy?t xu?t b?n vào nam 1980 c?a Scliar, "The Centaur in the Garden" vào danh sách 100 cu?n ti?u thuy?t hay nh?t c?a Do Thái, so v?i nhà van "m?i ra lò" ngu?i Canada?

V?i r?t nhi?u ngu?i Brasil, con gi?n d? b?t thình lình do cu?n "Ð?i c?a Pi" làm b?t ra, th?t s? ch? là chuy?n không có gì là ?m i, và là m?t trái th?i thêm vào trong cái b? trái th?i: n?n van hóa c?a h? dã t?ng b? ngo?i bang chôm chia nhi?u l?n r?i. Dr Scliar cho bi?t, can nhà c?a ông nhu b? ng?p l?t, b?i nh?ng cú di?n tho?i, và e-mail, b?y t? s? gi?n gi?, và "than phi?n", r?ng, Brasil dã s?n xu?t ra "m?t n?n van h?c thu?c lo?i th? gi?i, và x?ng dáng du?c coi tr?ng, n? vì mùi thom c?a nó, thay vì v?y, chúng ta ph?i b?t mui, do nh?ng v? vi?c nhu v?a x?y ra."

Gi?i phê bình và nhà van Brasil dã t?ng khui ra nh?ng v? tuong t?. Thí d? nhu cu?n ti?u thuy?t c?a Daphne du Maurier, "Rebecca" (1938), là thu?ng t? cu?n "The Successor", c?a Carolina Nabuco, xu?t b?n t?i Brasil vào nam 1934. Ms. Nabuco dã t?ng d?ch cu?n ti?u thuy?t c?a bà ra ti?ng Pháp, và g?i t?i m?t nhà xu?t b?n ? Paris, d? xu?t b?n. Nhà này, nhu bà du?c bi?t sau dó, dã chuyên xu?t b?n tác ph?m c?a Ms. du Maurier, sau s? thành công c?a "Rebecca". Hai cu?n có r?t nhi?u tình ti?t (plots) "y chang", luôn c? vài h?i (episodes) "y h?t".
Ms. Nabuco nh? l?i, "Khi cu?n phim ph?ng theo ti?u thuy?t du?c chi?u ? Brasil, lu?t su d?i di?n cho nhà s?n xu?t dã tìm g?p lu?t su c?a tôi, yêu c?u tôi ký m?t t? gi?y xác nh?n, s? tuong t? gi?a hai cu?n sách ch? là 'tình c?', và d? bù l?i, tôi s? nh?n du?c "tí ti?n còm" [nguyên van: m?t món ti?n dáng k?]. Nhung tôi không ký ki?c gì c?. L? di nhiên, ph?i không b?n?"
M?i dây thôi, ngôi sao nh?c rock ngu?i Anh, Rod Stewart cung b? lôi ra toà, do nh?ng tuong t? gi?a b?n nh?c "top hit" c?a ông ta, "B?n có nghi, tôi g?i d?c?" (g?i d?c, ch? không ph?i g?i d?c, sexy), và b?n "Taj Mahal", c?a nh?c si Brasil, Jorge Ben. B?n sau r?t ph? thông t?i dây, dúng vào th?i gian ca si nh?c rock ngu?i Anh vi?ng tham Brasil m?t nam, nhân l? h?i Carnaval. Ngoài ra còn nh?ng tru?ng h?p khác n?a, trong gi?i nh?c pop, nhu Paul Simon, Talking Heads.

Dr. Scliar cho bi?t, ông ch? m?i có nh?ng thông tin "t?n m?n" (fragmented information), v? nh?ng tuong t? gi?a hai cu?n sách, và ông có ý d?nh, s? "dích thân ra tay", d?c cu?n "chú bé b?t du?c con h?", t?c cu?n"Ð?i c?a Pi", và ch? sau khi d?c r?i, m?i có th? quy?t d?nh dua "Me s?" Martel ra toà hay là không. "Tôi không khoái chuy?n ki?n cáo. Và chuy?n này ch?ng th? nào ? trong nh?ng chuong trình k? ho?ch c?a tôi. Nhung, n?u c?n, dành ng?i trái thúi v?y! Cái dó còn tùy."
M?t trong nh?ng h?u qu? t?c th?i do mùi thúi gây ra, là, nhà xu?t b?n Brasil c?a Dr. Scliar, Luis Schwarcz, thu?c công ty Companhia das Letras, có v? nhu không mu?n dính vào vi?c xu?t b?n cu?n "Ð?i c?a Pi", b?n ti?ng Brasil. Mr. Martel, tác gi? chú bé b?t du?c con h?, dã g?i email cho ông ta, xin l?i v? nh?ng l?i tuyên b? "b? láo" liên quan t?i Dr. Scliar, coi dây là "hi?u l?m", theo ki?u hòn b?c ném di, t? chì ném l?i. Nhung cho dù v?y, nhà xu?t b?n cung không dám gây thêm b?c mình cho "gà c?a mình", Dr. Scliar. Ông cho bi?t, "Tôi dã dua ra l?i d? ngh? (offer), v?i Mr. Martel, sau khi ông du?c gi?i Man Booker, nhung co màu này, tôi th?y khó mà bu?c thêm bu?c n?a. Hòn b?c, ? dây, là nh?ng l?i tuyên b? ch?ng chút thanh nhã, và còn có tính gây h?n, c?a Mr. Martel, v?i Moacyr [Scliar]."

(Theo bài vi?t "Tiger in a Lifeboat, Panther in a Lifeboat: A Furor Over a Novel", c?a Larry Rohter, t? Rio de Janeiro, trên t? The Guardian)

Jennifer Tran (18-11-02)