Nguy?n Xuân Nghia

T? nhi?u nam tru?c, khi m? ra m?c này (“Hoa K? Nhìn T? Bên Ngoài”) ngu?i vi?t có ch? dích - và giao h?n tru?c v?i ban biên t?p - là s? thiên v? chuy?n qu?c t?: các nu?c nhìn Hoa K? ra sao, d?i phó th? nào, có gì dúng có gì sai... Lý do chính là vì ngu?i M? - và truy?n thông Hoa K? - có c?m tu?ng là bi?t h?t v? thiên h? s? mà l?i hi?u r?t ít v? nguyên nhân c?a nhi?u chuy?n d?ng qu?c t? nên c? ng?c nhiên vì th? gi?i l?i có ác c?m v?i thi?n chí c?a mình. C?t báo này không có m?c dích bênh v?c ông Bush hay d?ng C?ng Hòa, d?c gi? mà d?c k? thì t?t th?y!

Bây gi?, khi nu?c M? có lãnh d?o m?i, ta s? làm m?t ngo?i l?, khá dài, là “nhìn t? bên trong ra ngoài”, xem Hoa K? s? xoay tr? ra sao v?i thiên h? s??

M?t tr?i m?c cùng ti?ng gà gáy

T? c? kim, m?i lãnh d?o chính tr? d?u nghi là ta mà c?m quy?n là s? m? ra v?n h?i m?i, theo ki?u con gà - nh? mình gáy mà m?t tr?i m?c. Th?c t? thì trong lãnh v?c d?i ngo?i, lãnh d?o m?i t?i M? v?n ch?u ?nh hu?ng c?a nhi?u y?u t? mà h? không chi ph?i du?c. Gáy thì gáy ch? m?t tr?i l?n thì gà cung lên chu?ng. Hay vào n?i.

Y?u t? th? nh?t, khi tranh c?, h? nói s? áp d?ng du?ng l?i này ch? truong n?, ch? khi d?c c? h? v?n g?p y?u t? b?t ng?, thí d? là v? kh?ng ho?ng tài chánh, hay s? phi?u c?a c? tri.

Khi tranh c? nam 2000, Th?ng Ð?c Bush mu?n t?p trung vào n?i tr? và có ch? truong d?i ngo?i khiêm cung: không áp d?t giá tr? c?a M? trên x? khác, không dem quân di “xây d?ng qu?c gia” cho x? khác. Ông còn d? kích chính quy?n ti?n nhi?m là dã can thi?p vào Kosovo. Khi d?c c?, Bush g?p v? kh?ng b? 9-11 và d?o ngu?c ch? truong hòa hoãn khi tranh c?, t?p trung vào cu?c chi?n ch?ng kh?ng b? H?i giáo - mà gi? này ông v?n chua bi?t d?t tên ra sao là dúng - và d? cao vi?c phát huy dân ch? d? gi?i thích ngu?c chuy?n Iraq. H?a h?n “phát huy dân ch?” cho Vi?t Nam là m?t nh?c nh?... chua chát! T?ng Tru?ng Qu?c Phòng Dick Cheney thì can ông Bush cha không l?t d? Sadam Hussein nam 1991, ch? Phó T?ng Th?ng Cheney b? coi là con di?u hâu h?c ám c?a v? t?n công Iraq!

Y?u t? chi ph?i th? nhì là c?c di?n toàn c?u sau khi d?c c?, trong dó có di s?n do chính quy?n cu gây ra hay d? l?i. Y?u t? th? ba là ch? truong t?m g?i là c? h?u c?a hai d?ng d?i v?i các v?n d? qu?c t?. Ðó là d? m?c chính c?a bài này.

Bàn c? b?n góc

C?c di?n toàn c?u hi?n có ít ra b?n múi, nhu m?t bàn c? b?n góc.

T?ng th?ng m?i chua thoát ra kh?i th? c? do kh?ng b? al-Qaeda d?t ra và cách ông Bush ?ng phó. B?n h?u qu? c?a bài toán kh?ng b? là 1) làm sao ?n d?nh Iraq d? rút quân tang cu?ng cho chi?n tru?ng Afghanistan; 2) d?ng th?i d?u trí v?i Iran d? b?o d?m an ninh cho Iraq và khu v?c Trung Ðông; mà 3) không b? Iran b?t bí và ch? t?o võ khí nguyên t?; và 4) tr?n an các x? H?i giáo khác, nh?t là Pakistan, d?ng theo con du?ng kh?ng b?. Mà ph?i x? lý ng?n ?y chuy?n trong khi v?n phòng ng?a s? xu?t hi?n c?a các l?c lu?ng al-Qaeda n?i hóa, kh?ng b? t? phát, t? Maroc t?i Nam Duong - v? Mumbai c?a ?n b? t?n công dêm 26 là m?t nh?c nh?, v?i hung th? có th? xâm nh?p t? Pakistan - và tránh xung d?t gi?a hai cu?ng qu?c nguyên t? là ?n Ð? và Pakistan. Trong khi dó, Hoa K? b? c?n ti?n, b?i chi ngân sách n?ng ? gi?a th?i chi?n.

Góc th? hai, vì b?y nam t?p trung vào h? so H?i Giáo, Hoa K? dã th? n?i cho Liên bang Nga tái xu?t hi?n nhu m?t d?i cu?ng dang dòi l?i ?nh hu?ng b? m?t sau khi Liên Xô s?p d?. Vì v?y, Nga t?n công Georgia và uy hi?p các nu?c trong kh?i Xô vi?t cu. Làm sao ngan ch?n s? tái phát c?a Chi?n Tranh L?nh khi Âu Châu b? r?n n?t gi?a hai kh?i m?i và cu? “Âu Châu cu” là Tây Âu thì c?u hòa và v?n c? dòi d?y d? Hoa K? nhung s? b? Nga b?t bí v? nang lu?ng. “Âu Châu m?i” là Ðông Âu thì d?ng tru?c mui dùi c?a Nga nên ch? trông c?y vào t?m giáp r?t m?ng c?a NATO. Mà làm sao ch?n Nga t?i Ðông Âu nhung không d? Nga phá th?i t?i Trung Ðông, b?ng cách y?m tr? Iran ch?ng h?n?

Góc th? ba, Nga không ch? mu?n th?c tay vào Ðông Âu hay C?n Ðông mà dã vào Nam M?. T?i vùng C?n Ðông, M? làm sao c?ng c? quan h? chi?n lu?c v?i Turkey d? dóng ch?t t?i H?c H?i mà không gây xáo tr?n cho Iraq vì s?c dân Kurd có m?t t?i c? Iraq và Turkey? Làm sao v?n d?ng Israel canh ch?ng Iran mà không gây h?a vì Israel có th? dánh ph? d?u Iran tru?c khi Tehran có võ khí nguyên t?? Làm sao b?o v? du?c vùng ?nh hu?ng t?i Nam M? khi Venezuela dang mu?n làm d?u c?u c?a Nga và h?u c? cho n?i chi?n t?i Colombia và Bolivia? Và làm gì khi láng gi?ng Mexico có th? tan rã vì kh?ng ho?ng kinh t? trong khi các t? ch?c ma túy dã bành tru?ng ho?t d?ng vào t?n lãnh th? M??

Trong khi ?y, và dây là góc th? tu, Trung Qu?c là x? có l?i nh?t nh? b?y nam b?n r?n c?a M?, mà cung là qu?c gia b?t ?n nh?t trong n?i b? v?i kh?ng ho?ng có th? bùng n? n?u kinh t? toàn c?u sa sút quá lâu. Trung Qu?c là bài toán v? an ninh và kinh t? c?a M? mà cung là v?n d? cho các d?ng minh thu?c lo?i bán d?o hay h?i d?o c?a M? t?i Ðông Á, nhu Nh?t B?n, Nam Hàn, Ðài Loan, Singapore và nh?t là Úc Ð?i L?i. Cái nhân kh?ng ho?ng t?i Trung Qu?c dã có, cái duyên c?a kh?ng ho?ng có th? là v? suy thoái toàn c?u. T?ng th?ng m?i c?a M? không th? th? n?i Ðông Á, noi mà c?c di?n d? gây b?t ng?, nh?t là khi Trung Qu?c có lo?n. Và gieo h?a cho Vi?t Nam.

B?t c? ai lên lãnh d?o Hoa K? d?u ph?i gi?i quy?t các bài toán ?y d? b?o v? quy?n l?i qu?c gia. Cách gi?i quy?t dôi khi có khác vì hai hu?ng khác bi?t: chúng ta tr? l?i quan di?m truy?n th?ng r?i s? chuy?n hóa d?n v? d?i ngo?i c?a hai d?ng C?ng Hòa và Dân Ch?.

C?ng Hòa và thu?t Vuong Bá

Tru?c khi có Ronald Reagan, th?n tu?ng c?a nhi?u d?ng viên C?ng Hòa, k? c? Ngh? Si John McCain, là T?ng Th?ng Teddy Roosevelt, m?t ông t?ng th?ng bán van bán võ dã dua M? lên v? trí d?i cu?ng vào d?u th? k? XX v?i ch? truong có ?nh hu?ng t?i lý lu?n C?ng Hòa. Ch? truong này hàm ý M? là siêu cu?ng h?i duong, s? b?o v? t?i cùng quy?n l?i chi?n lu?c c?a mình mà không mu?n b? ràng bu?c vào các d?nh ch? qu?c t? vì có khi b? c?t tay ho?c b? lôi vào vi?c b?o v? x? khác mà không liên h? gì t?i quy?n l?i c?a M?.

Nôm na là ích k? và cuong cu?ng - nhu m?t d? qu?c bá quy?n.

Ð?y là d?c tính d?u tiên c?a C?ng Hòa xu?t hi?n t? d?u th? k? 20. Và hai Th? chi?n còn khi?n phe C?ng Hòa càng nghi ng? s? phiêu luu, phân hóa hay b?c nhu?c c?a Âu Châu.

Cung t? ch? truong th?c ti?n d?y hoài nghi ?y, trong d?ng C?ng Hòa còn n?y ra xu hu?ng “t? cô l?p”: tránh kh?i dính vào thiên h? s? d? vì dó mà ph?i ch?a cháy cho thiên h?. Khi tr?n Trân Châu c?ng bùng n? cu?i nam 1941 khi?n M? ph?i tham chi?n, trào luu cô l?p ?y m?t ?nh hu?ng, nhung v?n chi ph?i m?t s? thành ph?n c?c h?u trong d?ng.

Trong cu?c tranh c? v?a qua, Dân Bi?u Ron Paul t?i California thu?c xu hu?ng dó, v?i lý lu?n ch? hòa vì không mu?n M? dính vào thiên h? s? nên l?i g?n v?i l?p tru?ng ph?n chi?n c?a phe c?c t? bên d?ng Dân Ch?! Nam xua, ?ng c? viên g?c C?ng Hòa là Ross Perot cung thu?c phe t? cô l?p dó, chia m?t phi?u c?a ông Bush cha nên ông Clinton th?ng c? nam 1992. Ch? truong t? cô l?p t? phe c?c h?u còn có m?t bi?n thái kinh t? là tinh th?n “b?o h? m?u d?ch”, r?n g?n v?i phe c?c t? bên d?ng Dân Ch?. Vì v?y, x?p lo?i “t? h?u” d? phân bi?t l?p tru?ng là quá don gi?n!

Nhung t? cô l?p là phe thi?u s?, biên t?, ngoài rìa, c?a d?ng C?ng Hòa, là nh?... Eisenhower.

Sau Th? Chi?n, trong d?ng n?y ra hai hu?ng, t? cô l?p là ông Robert Taft và can thi?p qu?c t? là Tu?ng Eisenhower, anh hùng chi?n cu?c Âu Châu. Eisenhower th?ng c? và kéo d?ng qua hu?ng can thi?p. Nhung trong hoàn c?nh chi?n tranh l?nh th?i dó, ph?i can thi?p du?i lá c? vuong d?o, gi?a Thi?n và Ác. Thi?n là th? gi?i t? do và Ác là kh?i c?ng s?n.

T? dó, trong d?ng v?n có hai trào luu song hành, th? nh?t là c?c k? th?c ti?n bá d?o, t?i d? s?n sàng h?p tác v?i m?t ch? d? c?ng s?n d? t?n công m?t ch? d? c?ng s?n khác, là muu lu?c c?a Nixon và Kissinger (nh?ng ai tin r?ng C?ng Hòa là d?ng “ch?ng C?ng” dã quên chuy?n này r?i). Trào luu th? hai, tr?ng luân lý, là ch? truong “vuong d?o” c?a Reagan và ph?n nào - mà ph?n nào thôi - c?a ông Bush 43: Hoa K? là d? qu?c có t? tâm và d?o d?c. Sau khi Liên Xô s?p d?, vai trò luân lý ?y m?t n?i dung trong c? ch?c nam và ch? h?i sinh v?i cu?c chi?n ch?ng kh?ng b? H?i giáo ngày nay.

Cho nên, n?u th?ng c?, d?ng C?ng Hòa chua rõ s? ng? theo hu?ng th?c ti?n ki?u Nixon hay d?o d?c ki?u Reagan. Nhi?u ph?n s? khai tri?n ti?p chi?n lu?c d?n quân c?a Bush t?i Iraq là... dàm phán v?i k? thù Taliban t?i Afghanistan d? di?t al-Qaeda và rút lui, nhu Bush dã hòa gi?i v?i phe Sunni dã t?ng b? tr?n áp trong b?n nam li?n, d? mua hòa bình t?i Iraq. Nhung do ?nh hu?ng luân lý c? h?u, d?ng này cung có th? thành l?p liên minh các nu?c dân ch? d? b?o v? hòa bình th? gi?i theo ki?u Reagan. Ngoài ra, d?ng C?ng Hòa còn có m?t d?c tính d?a du chi?n lu?c khác, xu?t phát t? th?i Teddy Roosevelt, là ngó v? Á Châu hon ch? chú ý t?i Âu Châu nhu thói quen c?a Dân Ch?.

Bây gi?, sau khi th?t c?, d?ng C?ng Hòa ph?i xây d?ng l?i co s? và lý lu?n. Hãy d? h? t? ki?m th?o và v? l?i b?n d?, mà nhìn qua bên kia: d?ng Dân Ch?.

Dân Ch? tru?c ngã ba Chi?n, Hòa và Ch?y

V? truy?n th?ng, ta không quên là ba tr?n d?i chi?n trong th? k? 20 d?u x?y ra du?i th?i các t?ng th?ng Dân Ch?: Woodrow Wilson v?i Th? Chi?n I, Franklin Roosevelt v?i Th? Chi?n II và Harry Truman v?i Chi?n Tranh Cao Ly. Ph?i k? tr?n th? tu là chi?n tranh Vi?t Nam, kh?i d?u t? Kennedy và Johnson. Ð?ng Dân Ch? không ch? chi?n mà c? lâm chi?n vì lý tu?ng truy?n th?ng ?y! T? kinh nghi?m dó ta có th? nhìn ra ba d?c tính v? d?i ngo?i c?a d?ng này.

Ð?c tính th? nh?t là trì hoãn vi?c tham chi?n t?i cùng nên thu?ng lâm chi?n vì ph?n ?ng ch? không ch? d?ng. Ð?c tính th? hai, n?u l? có ph?i lâm chi?n thì l?p liên minh ch? không don phuong can thi?p, d? d?ng minh lãnh t?n th?t hon M?. Th? ba, sau chi?n tranh thì uu tiên c?a M? là liên k?t v?i Âu Châu d? xây d?ng các co ch? qu?c t? có ch?c nang b?o v? hòa bình, mà th?c t? ch?ng b?o v? du?c gì, nhu H?i qu?c liên th?i Wilson, Liên Hi?p Qu?c hay Minh U?c NATO th?i Roosevelt và Truman.

T? th?t b?i dó, d?ng Dân Ch? b? xé làm ba xu hu?ng nên thu?ng phân vân gi?a ngã ba du?ng.

Th? nh?t là ph?n chi?n do ?nh hu?ng c?a trí th?c thiên t? nhu?m mùi thân c?ng t? Âu Châu. Xu hu?ng c?c t? này k?t án M? v? m?i s? trên th? gi?i và trong nu?c M?, và thù ghét quân d?i t?i xuong t?y. H? có ?nh hu?ng m?nh trong truy?n thông và gi?i ngh? si. Barack Obama xu?t thân t? dó ra, dù là càng có hy v?ng n?m quy?n thì càng nhích v? cánh h?u c?a ông, v? phía trung t?.

Xu hu?ng th? hai là các chính khách th?i co. H? theo ng? th?c t? v? quy?n l?i nên không ng?i lâm chi?n, nhung khi có khó khan thì d?o l?p tru?ng thành ch? hòa. Ði?n hình là t? anh em Robert và Edward Kennedy th?i xua cho t?i da s? dân c? ngày nay trong d?ng, k? c? phó t?ng th?ng tân c? Joe Biden, v?n d?ng ý t?n công Iraq y nhu Hillary Clinton, r?i l?i d?i ý và bi?n bác linh tinh.

Xu hu?ng th? ba là nh?ng ngu?i nhìn vào d?i th? mà d?nh nghia l?i cu?c choi cho van minh hon, nhu xây d?ng th? liên k?t qu?c t? - uu tiên là Âu v?i M? - qua dàm phán hon là quân s? d? duy trì hòa bình. D?ng l? hon d?ng binh! Ðó là tru?ng phái th?c ti?n và qu?c t? c?a thành ph?n uu tú, h?c gi?. Ða s? dã tham gia chính quy?n Clinton và s? tr? l?i n?i các Hillary n?u bà ta không th?t c?.

S? phân hóa v? lý lu?n c?a d?ng khi?n t? 10 nam qua phe Dân Ch? ch? th?ng c? ba trong 10 l?n tranh c? và hai chính quy?n Carter và Clinton cung gieo m?m cho nhi?u xung d?t v? sau. Cách m?ng H?i Giáo t?i Iran và al-Qaeda dã phôi thai t?i Afghanistan t? th?i Carter, r?i bành tru?ng vào th?i Clinton. S? th? ?y cung khi?n Hillary b? lo?i ? vòng so b? vì có quan di?m th?c t? v? Iraq nên m?t phi?u c? tri ph?n chi?n và c?c t?. Obama ph?i t?a vào phe ph?n chi?n d? vu?t qua Hillary v?i s? phi?u d?i bi?u c?c nh? và có kh?u hi?u tranh c? m? ?o d? th?a mãn c? ba xu hu?ng này: c?t gi?m quân phí, tri?t thoái kh?i Iraq, dàm phán vô di?u ki?n v?i Iran và v?n d?ng gi?i pháp qu?c t? d? duy trì hòa bình th? gi?i.

Ngày nay, còn ai nh? d?n các kh?u hi?u ?y không?

Obama gi?a ba dòng thác

Qua cách tuy?n ch?n ban tham muu d?i ngo?i, Obama cho th?y ông s? ti?n hành ch? truong trung t? nhu Hillary, th?m chí trung h?u c?a... McCain. Ông du?c phe C?ng Hòa v? tay, dù b?t d?u b? cánh c?c t? d? kích.

Obama m?i Hillary làm ngo?i tru?ng, luu ông Robert Gates ? trách v? T?ng Tru?ng Qu?c Phòng d? s? cùng Tu?ng David Petreaus tái di?n thành thích Iraq t?i Afghanistan, do d? trong d?i sách v? tr?i tù Guantanamo. Ông còn cho bi?t là dã g?p Brent Scowcroft, nhân v?t dày kinh nghi?m d?i ngo?i dã t?ng là C? V?n An Ninh c?a ông Bush cha. N?u thành công, Obama có th? b?t ch?p xu hu?ng ph?n chi?n vì có m?t da s? cao hon, g?m c? thành ph?n dã t?ng b? phi?u cho Bush hay McCain.

N?u không, ông s? là Bush 43!

T?ng Th?ng Obama s? xoay tr? gi?a ba xu hu?ng ?y c?a d?ng Dân Ch? trong Qu?c H?i - v?n uu lo cho cái gh? hon là ph?c v? t?ng th?ng. Khi t?ng th?ng h?t du?c qu?n chúng h?u thu?n, h? là thành ph?n d?u tiên s? ch?ng, t? trong d?ng: Lyndon Johnson hi?u nhu v?y - Bush cung th?, bên phía C?ng Hòa!

Boi gi?a ba dòng thác, Obama ph?i d?i phó v?i nhi?u thách d? không th? thoái thác, ngoài v? kh?ng ho?ng tài chánh. Thí d? nóng nh?t: tr?n th? l?a v?i Liên Bang Nga s? là v?n d? n?u ông không ch?n n?i uu tiên là d?i phó v?i kh?ng b? H?i Giáo hay Vadimir Putin t?i d?i l?c Âu-Á.

Obama có th? ng? theo xu hu?ng ch? hòa c? di?n c?a Dân Ch? là nhu?ng quy?n quy?t d?nh cho các trung tâm b?t l?c qu?c t? là Liên Hi?p Âu Châu và Liên Hi?p Qu?c. Lùi mãi không xong, khi c? Georgia và Ukraine d?u trôi vào qu? d?o Nga và Ðông Âu b? uy hi?p, thì Hoa K? và NATO ph?i lâm chi?n vì ph?n ?ng. Lúc ?y m?i th?y NATO thi?u ru?t vì s?c m?nh quân s? b? tiêu hao vào Aghanistan và tùy thu?c quá nhi?u vào M?. Mà ngân sách qu?c phòng M? có th? ph?i gi?m nhu Obama tuyên b? nhi?u l?n. N?u kh?ng ho?ng bùng n?, quan h? gi?a M? và Âu Châu s? suy s?p và Âu Châu phân hóa s? gây ra nguy co d?i chi?n trong muoi nam t?i.

N? còn r?n hon quân kh?ng b? (081126).

Nguy?n Xuân Nghia