Ngày 12 tháng 2 v?a qua là ngày sinh nh?t th? 200 nam không nh?ng c?a Charles Darwin mà còn c?a Abraham Lincoln. M?t s? tình c? c?a l?ch s? dã khi?n cho hai vi nhân c?a th? k? th? 19 này sinh ra cùng m?t ngày. Và di?u này dã khi?n cho ngu?i ta d?t m?t câu h?i: trong hai ngu?i này ai có th? du?c coi là vi d?i hon? Ngu?i dã làm thay d?i h?n cách nhìn và s? nh?n th?c c?a ngu?i ta v? th? gi?i c?a s? s?ng cung nhu là vai trò c?a con ngu?i trong dó hay là ngu?i dã d?t ra tiêu chu?n cho toàn th? th? gi?i v? t? do và dân ch?? Khoa h?c gia hay là chính khách?

Darwin có th? du?c nhi?u ngu?i ch?n vì t?m m?c c?a cu?c cách m?ng trí th?c mà ông t?o ra. Nhung m?t khác ngu?i ta có th? ch? trích r?ng ông ch? là m?t nhà quan sát, m?t ngu?i mà dã không vu?t qua du?c cái test c?a Marx, nói r?ng b?t k? m?t tri?t gia nào cung có th? gi?i thích du?c th? gi?i, nhung “v?n d? là làm sao thay d?i nó”. M?t khác, Lincol có th? là ngu?i dã d?n nu?c M? thành m?t s?c m?nh bi?u tu?ng cho t? do dân ch?, nhung ngu?i ta có th? bi?n lu?n r?ng ông ch? là m?t nhà lãnh t? nhi?u may m?n và d?i bi?u cho m?t lý tu?ng mà th?i co dã d?n.

C? nhiên là ta có th? không so sánh gi?a hai ngu?i, coi nhu c? hai d?u là nh?ng con ngu?i v? d?i (có th? m?t ngu?i Thiên chúa giáo c?c doan c?a Liên Minh các ti?u bang mi?n Nam Confederate States và tin vào thuy?t Sáng Th? Creationism thì không d?ng ý) nhung ta v?n có th? là m?t trò so sánh gi?a khoa h?c và chính tr? và d?t câu h?i r?ng ngành nào dáng du?c kính tr?ng hon.

Trong hai th? k? k? t? khi Darwin ra d?i d?n nay, các ngành khoa h?c, d?c bi?t là sinh h?c dã có nh?ng bu?c ti?n b? kh?ng l?. Và không nh?ng nh?ng khám phá c?a Darwin dã phá v? nh?ng hàng rào c?n tr? và dè b?p nh?ng thiên ki?n mà phuong pháp khoa h?c c?a ông, cái nhìn c?i m? và s? s?n sàng thay d?i ch? thuy?t tùy theo nh?ng b?ng ch?ng th?c nghi?m dã m? ra cho ngu?i ta, giúp ngu?i ta có th? nhìn thiên nhiên b?ng m?t con m?t m?i.

Chính tr? thì không có du?c cái may m?n nhu v?y. Nói theo Trang T?, Lincoln ch? có nh?ng khúc cây m?c và cong queo làm v?t li?u. M?t trong nh?ng t?ng th?ng ti?n nhi?m c?a ông, ông John Adams dã ph?i t?ng than th?: “Trong lúc t?t c? nh?ng khoa h?c khác d?u dã ti?n b?, hành chánh chính tr? v?n còn gi?m chân t?i ch?; không ti?n b? gì hon là cách dây b?n ngàn nam.”

Barbara Tuchman, m?t s? gia n?i ti?ng c?a Anh, tác gi? cu?n “The March of Folly”, thu?t l?i nh?ng quy?t d?nh chi?n tranh ngu d?n trong l?ch s? d?n d?n t? mình làm cho nu?c m?t nhà tan dã t?ng có câu nh?n xét “th?t dáng ng?c nhiên khi bên ngoài khu v?c chính tr?, con ngu?i dã có th? d?o dá xây d?ng nh?ng nhà th? cao vút, t? nu?c dãi m?t con sâu d?t thành nh?ng t?m l?a, t?o ra nh?ng b?n nh?c giao hu?ng t? nh?ng kim lo?i nghèo nàn, di thám hi?m lên cung trang và lo?i b? ph?n l?n nh?ng t?t b?nh”. Theo bà Tuchman, chính tr? có v? nhu có m?t mi?n nhi?m d?i v?i ti?n b?. Ðã không bi?t bao nhiêu l?n ph?n ?ng c?a ngu?i ta trong chính tr? v?n không khác gì ph?n ?ng c?a dân Athens khi tuyên án t? hình nhà hi?n tri?t Socrates vì t?i làm “suy thoái d?o d?c c?a thanh niên”.

Ch? riêng trong tu?n này ngu?i ta có th? th?y chính ph? Anh ti?p t?c làm h?y ho?i n?n kinh t? b?ng cách nhu?ng b? tru?c nh?ng dòi h?i c?a dám ch? ngân hàng trong khi t?i M? thì nh?ng ngu?i C?ng Hòa ti?p t?c ch?ng d?i nh?ng bi?n pháp kích thích kinh t? nhân danh ch? thuy?t kinh t? t? do dã phá s?n. Thành ra so v?i khung c?nh th? gi?i r?ng r? c?a Darwin, th? gi?i c?a Lincoln có v? nhu nh? nh?t, bao g?m nh?ng dung nhu?ng b?n th?u, nh?ng chính sách ph?n d?ng, nh?ng cu?c chi?n ngu d?n v?i s? chi ph?i chính c?a lòng ích k?, s? hèn nhát và tham nhung trong dó nh?ng con ngu?i nh? nhen nh?t làm nh?ng l?i l?m l?n nh?t.

Nhung cung gi?ng nhu ta không th? so sánh Lincoln v?i Darwin ch? vì hai ngu?i cùng sinh ra m?t ngày, thì ta cung không th? nào so sánh khoa h?c v?i chính tr?. Khoa h?c v? can b?n có b?n ch?t tuy?n tính, t? lu?n d?, ph?n d? d?n t?ng h?p, t? nh?ng d? li?u d?n gi? thuy?t d?n k?t lu?n. M?i mâu thu?n hay tranh cãi trên nguyên t?c d?u có th? du?c gi?i quy?t qua nh?ng d? ki?n th?t t?. Nh?ng ngu?i Thiên chúa giáo c?c doan có th? ch?ng l?i thuy?t ti?n hóa c?a Darwin, nhung h? không th? ch?n l?i du?c ti?n trình c?a khoa h?c.

Chính tr? thì không du?c cái may nhu v?y. Nh?ng v?n d? tranh cãi c?a chính tr? ít khi có th? gi?i quy?t du?c b?ng nh?ng b?ng ch?ng c? th?, ngo?i tr? d?a vào l?ch s? mà không m?y ngu?i d?c. Nh?ng tranh ch?p c?a chính tr? xu?t phát t? c?m tính và liên quan d?n quy?n l?i c?a các nhóm khác nhau trong xã h?i. Chúng ph?n ?nh không ph?i ch? nh?ng d?c quy?n mà còn c? nh?ng h?n thù n?a. Chính vì chính tr? ph?n ?nh nh?ng c?m tính can b?n c?a con ngu?i thành ra gi?i quy?t nh?ng v?n d? chính tr? này khó khan hon nhi?u và vu?t xa kh? nang c?a khoa h?c. Khi nhà tho W.H. Auden vi?t lên r?ng “không có m?t bài tho nào có th? giúp cho m?t ngu?i Do Thái ra kh?i lò sát sinh” thì nh?ng l?i c?a ông có th? áp d?ng không ph?i ch? riêng cho van h?c ngh? thu?t mà còn c? cho khoa h?c n?a. Ch? có chính tr? m?i có th? có s?c m?nh d? làm thay d?i. V?i tu cách là m?t ho?t d?ng c?a xã h?i loài ngu?i, chính tr? vì v?y có m?t t?m quan tr?ng hon t?t c? m?i ho?t d?ng khác. Khoa h?c ph?i tùy theo chính tr? ch? không có th? di ngu?c l?i. Kh? nang và d?o d?c c?a nh?ng nhà chính tr? trong m?t xã h?i là là y?u t? then ch?t quy?t d?nh xã h?i dó có ti?n b? du?c hay không. Và dó chính là lý do khi?n cho nh?ng nhà chính tr? nào càng l?i l?c l?i càng b? nhi?u h?n thù. Ðó cung là lý do gi?i thích t?i sao Darwin có th? ch?t già m?t cách êm th?m trên giu?ng c?a mình trong khi Lincoln l?i ch?t vì viên d?n c?a m?t k? sát nhân. Thành ra m?c d?u thán ph?c Darwin nhu là m?t nhà khoa h?c l?i l?c, ta v?n ph?i b? phi?u cho Lincoln nhu là m?t ngu?i vi d?i hon.

Lê M?nh Hùng