*Trí nh?, b?nh Alzheimer, não b? ph?i và trái         

        

* Vi?t Nguyên

(Ð?c bi?t c?a Ngày Nay)

LTS – T? Bàn Vi?t Houston là c?t m?c bàn v? các v?n d? th?i s? t? chính tr? t?i kinh t?, van hóa... do nhà báo Vi?t Nguyên trong ban biên t?p Ngày Nay ph? trách. Ông cung là m?t bác si làm vi?c t?i Houston.

M?t mùa Giáng Sinh l?i v?, thành ph? lên dèn v?i nh?ng cây Giáng sinh trong các c?a hi?u và trên các tòa cao ?c.  Nh?ng cây giáng sinh tu?ng trung cho m?t s?c s?ng m?i b?t ngu?n t? cây d?i s?ng (tree of life) c?a n?n van minh c? kính d?u tiên c?a nhân lo?i, n?n van minh Babylon. Ti?ng hát t? m?t bài hát Giáng sinh m?i nam du?c nghe di nghe l?i: “Do you feel what I feel”. “Do you hear what I hear?…...”  B?n có th?y, b?n có nghe mùa giáng sinh m?u nhi?m?  Nh?ng ng?n dèn xe luu thông trên xa l? d? v? trung tâm thành ph? trên màn ?nh truy?n hình tin t?c m?i t?i, trông gi?ng nhu nh?ng t? bào ch?y d?c trên nh?ng giây th?n kinh du?i kính hi?n vi, khiên tôi có d?p nghi v? nh?ng s? nhi?m m?u c?a d?i s?ng và nh?ng thay d?i b?n mùa c?a ki?p ngu?i và c?a cu?c d?i.

Trí nh?, c?u trúc b? não  và b?nh Alzheimer

H? th?ng não b? và th?n kinh có ki?n trúc ph?c t?p nh?t trong co th? con ngu?i v?i hon 100 t? t? bào th?n kinh, m?i t? bào th?n kinh nôi v?i nhau b?i hon 10,000 ch?p n?i trông nhu nh?ng ngôi sao trên nh?ng d?y ngân hà.  Các nhánh nh? phát xu?t t? t? bào th?n kinh nh?n các tín hi?u t? các t? bào th?n kinh khác trong khi thân t? bào d?n tín hi?u. C?u trúc t? bào th?n kinh trông gi?ng nhu nh?ng nhánh cây, thân cây và r? cây và y h?c cung dùng danh t? phân nhánh chi?t cành d? di?n t? s? tang tru?ng c?a t? bào th?n kinh. Can b?n ho?t d?ng c?a t? bào là di?n và hóa h?c.  T? th? k? th? 19, các nhà khoa h?c dã nh?n th?y t? bào th?n kinh dùng nh?ng dòng di?n chuy?n tín hi?u. Các t? bào th?n kinh truy?n tín hi?u ch?m hon dây di?n d?ng vì có m?t ch? n?i t?n cùng c?a t? bào noi dó gi?ng nhu tr?m xang.

Nam 1920, bác si Otto Loewi kích thích tim con ?ch trong dung d?ch mu?i qua dây th?n kinh s? X (vagus) tìm th?y ch?t Acetyl Choline ti?t ra noi ch? nôi.  Nam 1965, bác si ngu?i Pháp Jean Pierre Changeux làm vi?c v?i th?y c?a ông là Jacques Manod và  bác si ngu?i M? Jeffrey Wyman cho th?y s? d?n truy?n h? th?ng th?n kinh qua hóa ch?t Dopamine và Acetyl Choline. 

Nam 1970, các bác si nh?n ra là con ngu?i dã s?a so?n nh?n th?c t? giai do?n phôi nhi, m?t quan di?m không có gì l? d?i v?i tôn giáo và bác si Changeux cho th?y lu?ng di?n t?o ra d?ng l?c cho t? bào th?n kinh và h? th?ng n?i ti?p.

Trí nh? t? h?i tr? tho không tr?ng nhu t? gi?y nhung lúc nào cung s?n sàng dón nh?n h?c h?i và kinh nghi?m.  Các hóa ch?t hóa h?c khác ngoài Dopamine cung dóng vai trò quan tr?ng trong trí nh? và h?c h?i ví d? nhu ch?t Nicotine.  Thu?c lá gây ung thu nhung ch?t Nicotine có trong thu?c lá giúp con ngu?i t?p trung tu tu?ng và thu giãn.  Nicotine dính ch?t vào noi tiêp nh?n c?a t? bào th?n kinh nhu ch?t Acetyl Choline. “Nh? nhà châm di?u thu?c...”.  Nicotine giúp van si c?m h?ng và làm gi?m m?c d? b?nh Alzheimer và b?nh run r?y Parkinson!

Trí nh? là m?t ph?n c?a s? t?nh th?c trong m?t b? não ho?t d?ng thu?ng tr?c không ng?ng ngh?, nhung trí nh? không ph?i là co quan luu tr? chính xác, trí nh? không ghi l?i dúng th?i gian. Trí nh? ch?a d?ng trong óc b? ?nh hu?ng c?a các ch?t hóa h?c có th? giúp trí nh? tang hay phai dân tùy theo kinh nghi?m và bi?n c?.

Khi b? cang th?ng, kích thích t? Cortisone bài ti?t ra nhi?u khi?n các ch?t hóa h?c c?n thi?t cho s? chuyên ch? tín hi?u b? v? và ng?t do?n.  Các phân t? (molecule) ch?y qua các t? bào trong não cân thi?t cho trí nh? và d?i s?ng cung gi?ng nhu nh?ng n?t nh?c lu?t qua trong nh?ng bài hòa t?u nh?c Brahm. Dòng nh?c ch?y qua và dôi khi chúng ta quên b?ng. Trong cu?c nghiên c?u c?a bà Sue Halpren, h?i th?n kinh h?c Ð?i h?c Cambridge, m?t ngu?i bình thu?ng ch? nh? 8% các s? ki?n x?y trong vòng hai tu?n l? qua, trong 8% ?y ch? có 50% s? ki?n dúng! Nhung quên lãng theo th?i gian cung ch?ng h?n là x?u. B? óc c?a con ngu?i cung gi?ng nhu óc c?a máy di?n toán.  Gi?ng nhu các Chip D.Ram và S Ram, b? nh? c?a máy di?n toán ph?i lo?i b? b?t nh?ng tín hi?u cu d? máy di?n toán nh?n các tín hi?u m?i. Khi quên, b? óc con ngu?i có thêm ch? d? các t? bào th?n kinh có thêm s?c m?nh d? làm vi?c khác, v? não s? b?t làm vi?c hon. Quên lãng là m?t ti?n trình ho?t d?ng tích c?c. Tinh th?n và b? óc ki?m soát các chi ti?t gi?ng nhu ch? bút c?a t? báo d?c và s?a ch?a bài v?.  Các k? ni?m dáng nh? và quan tr?ng du?c ch?a trong ph?n nh? dài h?n (long term memory) du?c g?i l?i khi có d?p. B?nh Alzheimer x?y ra khi phân nh? dài h?n l?n át ph?n nh? ng?n h?n. Ði?n hình c?a ngu?i b?nh Alzheimer nhu m?t bà c? “không h? nh? m?i di ra du?ng, tr? v? nhà” nhung “nh? vanh vách ti?n b?c d?u gi?m trong nhà ? Vi?t Nam 60 nam v? tru?c”.

B?nh Alzheimer x?y ra ? ph?n não có hình con ngu mã (Hippocampus) noi ch?a trí nh? gân.  Vùng Hippocampus có sáu l?p v?, càng d?y càng lành m?nh. Khi b?t d?u b?nh Alzheimer, vùng này b? m?ng l?i.  T? bào ch?t d?n vì nh?ng m?ng vôi dóng lên. S? m?t mát ti?n tri?n t? t? có th? x?y ra trong 50 nam. Khó d?nh b?nh Alzheimer s?m, d?nh b?nh ra cung chua có phuong pháp tr? li?u h?u hi?u. B?nh nhân Alzheimer da s? trên 55 tu?i. B?nh x?y ra càng ngày càng nhi?u d?ng sau b?nh ung thu theo con s? th?ng kê c?a hãng nhân th? Met Life nam 2006.  Ð?n nam 2050 s? có kho?ng 106 tri?u ngu?i b? Alzheimer trên toàn thê gi?i trong dó có 16 tri?u ngu?i M?, s? ngu?i b?nh gia tang theo s? tu?i th?.

Các m?ng vôi ch?t Beta Amyloid dóng trên Hippocampus khi m?i b?t d?u ?nh hu?ng nh? trên nh?n th?c (Mild Cognitive Impairment, MCI).  Nh?ng ngu?i b? MCI nhu m?t ngu?i c?m trên tay t? báo Ngày Nay, th?n th? nhìn c? ti?ng vào m?t trang báo nhung không bi?t là dang d?c báo! Ði?u dáng m?ng là không ph?i t?t c? nh?ng ngu?i có tri?u ch?ng MCI d?u b? b?nh Alzheimer, m?t s? tr? v? bình thu?ng. Ða s? nh?ng ngu?i này tuong d?i tr? tu?i, có h?c v?n, trí th?c, thu?ng xuyên d?c sách h?c h?i, kích thích s? suy nghi. Ði?u quan tr?ng nh?t theo nh?ng nghiên c?u m?i cho th?y không ph?i trí nh? mà s? chú ý m?i là chìa khóa d? m? c?a thoát ra kh?i b?nh Alzheimer.

Ngu?i b?nh Alzheimer lúc b?t d?u là m?t ngu?i vô tu nhu tr? tho, cu?i nói vui v? nhung khi d?n m?c tr?m tr?ng san sóc ngu?i Alzheimer r?t khó. H? có b? m?t gi?n d?, b? m?t su t?, không còn chú tr?ng t?p trung, ch?i th?, cu?ng l?i ý c?a ngu?i san sóc b?nh, không ch?u t?m r?a, m?c qu?n áo v.v...

G?n dây các bác si dang tìm thu?c ch?a tr? tác d?ng trên ch?t Cyclic AMP, thu?c dùng d? ch?a b?nh tâm th?n Schizophrenia (phân tâm li?t) vì b?nh này cung có b?nh lý trên ph?n Hippocampus và ch?t vôi Beta Amyloid dóng trên Hippocampus hi?n nay du?c xem là h?u qu? ch? không ph?i là nguyên nhân b?nh.  H?u q?a này gây ra do s? xáo tr?n di th? hay các ch?t hóa h?c cân thi?t cho tín hi?u c?a t? bào th?n kinh.

Các hóa ch?t thiên nhiên hy v?ng mang l?i cho trí nh? t? trái cây Blueberry. Ch?t Beta Carotene trong cà r?t, ch?t Omega 3 trong dâu cá, canh du?ng sinh v?i Ginkgo Biloba (h?t Boba), h?t h?nh nhân, ch?t Nicotine estrogen, ch?t Flavarol trong trà xanh, ru?u chát d?, ca cao v.v... chua ch?ng t? du?c s? hi?u nghi?m.

Hy v?ng nh?t là bác si Scott Small, d?i h?c Columbia dã khám phá ra phân t? SOR LA t? di th? – SOR LA tác d?ng trên h?n h?p retromer ? giai do?n b?nh Alzheimer tang tru?ng.  Theo nghiên c?u c?a d?i h?c Johns Hopkins, ngu?i già n?u v?n vui thú làm vi?c d?u d?n hay th? d?c Anaerobic s? giúp tang tu?n hoàn, tang tru?ng t? bào th?n kinh, tang trí nh? nh? s? gia tang ch?t BDNF (Brain derived Neutrotropic factor) y?u t? tang tru?ng t? bào th?n kinh.

Óc ph?i, óc trái và b?nh tai bi?n m?ch máu não

B? óc ph?c t?p c?a con ngu?i du?c chia hai. Nhu trái tim, não có hai ph?n, não ph?i và trái. T? th?i Harvey ho?t d?ng c?a h? th?ng tu?n hoàn dã bi?t rõ, nhung kh?i óc v?n còn là m?t bí ?n.  M?c dù còn bí ?n, nhung các bác si d?ng ý nh?ng suy nghi sâu s?c và nh?ng sáng ki?n b?t thình lình xu?t hi?n t? b? óc.  Bác si chuyên gia th?n kinh h?c Ð?i h?c Northwest, Mark Jung Beeman ví sáng ki?n b?t thình lình nhu là s? can thi?p c?a th?n nhân nhu khi nhà bác h?c Archimede thích thú reo lên “Eureka” trong khi dang t?m khám phá áp xu?t nu?c hay khi nhà bác h?c Isaac Newton nhìn th?y qu? táo roi t? trên cây xu?ng d?t tìm ra s?c hút c?a trái d?t.

Trong vòng 15 nam qua, các bác si cho r?ng các b?nh nhân b? hu n?a não bên ph?i là b?nh nhân may m?n vì não ph?i là não th? y?u không b? nhi?u thi?t h?i, không b? ?nh hu?ng d?n ngôn ng? (não ph?i b? thi?t h?i, ngu?i b?nh b? li?t n?a ngu?i bên trái). Nhung theo Jung Beeman các b?nh nhân này b? thi?t v? nh?n th?c nh?t là s? hi?u bi?t sâu s?c v? ngôn ng?.  Khi tr? não ph?i ho?t d?ng, khi v? già não trái vùng trán ho?t d?ng nhi?u hon.  N?u con ngu?i có trí tu? cao, c? hai não ho?t d?ng d?u. Hai não trái và ph?i có th? nói chuy?n v?i nhau, h?p tác v?i nhau t?o ra ngu?i hoàn toàn nhu nh?ng cao th? trong truy?n chu?ng x? d?ng “song th?” hay nhu hai d?ng phái h?u khuynh và t? khuynh ng?i nói chuy?n v?i nhau.

Não trái ch?a ch? còn não ph?i hi?u bi?t ý nghia r?ng rãi sâu s?c c?a ch? nhu ?n d? hay thay d?i c?m xúc v? m?t câu vi?t hay câu nói có nghia ph?c t?p. Jung Beeman ví não trái cho chúng ta th?y cây, còn não ph?i cho chúng ta th?y khu r?ng cây. Não ph?i là ngu?n g?c c?a sáng ki?n và phát minh. Khi thu giãn, não d? n?y ra ý ki?n và ý nghi l?, khi c? g?ng quá m?c sáng ki?n ít khi ch?t d?n cho nên khi con ngu?i càng c? suy nghi càng không tìm ra du?c gi?i pháp. Có nh?ng ngu?i b?nh tâm thân, tuong t? b?nh phân tâm li?t, lo?i Shizotypy thu?ng n?y ra sáng ki?n, các ngu?i này nghe ?o giác thính th?, kích thích não ph?i, nghi ng?i nhi?u và có tài sáng t?o. Câu huy?n tuong t? nhu nhà tiên tri Mohammed nghe ti?ng nói Thu?ng d? l?p l?i nguyên cu?n Koran hay nhu ông Joseph nghe Thu?ng d? d?n dò d?n ba l?n t? khi Maria mang thai cho d?n khi dem Chúa v? nhà.

Khác v?i nh?ng l?i khuyên c?a các Thi?n su, d? trí óc nghi ng?i lan man dôi khi cung là di?u t?t, không h?n t?t cho các nhà van nhà tho mà còn cho các nhà khoa h?c.  Nhà toán h?c Henri Poincaré th? k? th? 19 dã gi?i quy?t du?c bài hình h?c Euclid khi ông leo lên xe buýt sau khi  nghi ng?i lan man trên  các du?ng ph? Paris. Các ch?t kích thích nhu Adderall, Ritalin, Caffeine giúp tang s? t?p trung ý nghi nhung làm gi?m sáng ki?n và phát minh.  Vùng tru?c v? trán (frontal Cortex) sáng lên khi chúng ta tìm th?y câu gi?i dáp dúng vì v?y “bóp trán suy nghi” cung kích thích não gi?ng nhu các thu?c gây ?o giác Hallucinogen PCP và Marijuana.

Tai bi?n m?ch máu não làm thay d?i ho?t d?ng não..  Có hai lo?i tai bi?n, lo?i ngh?n d?ng m?ch (vì c?c máu dông ch?y d?n t? tim hay ngh?n vì d?ng m?ch chai c?ng do m?ng vôi, cholesterol dóng trong thành d?ng m?ch) và lo?i ch?y máu do v? d?ng m?ch thu?ng vì áp huy?t cao.  Ch?a và ng?a tai bi?n m?ch máu não cung gi?ng nhu ch?a b?nh t?c co tim: b?t hút thu?c, b?t m?p, tr? cao áp huy?t, gi?m Cholestorol trong máu, ch?a b?nh ti?u du?ng, thu?c ch?ng dông máu, thu?c ch?ng dính các ti?u huy?t c?u nhu Plavix v.v...

Ði?u k? di?u m?i dây v? phuong di?n y h?c là tuy các t? bào th?n kinh không sinh sôi n?y n? nhung khi các t? bào ch?t di vì thuong tích các t? bào m?i s? sinh ra thay th? cho t? bào ch?t.  Các t? bào m?i n?i v?i các t? bào khác tuong t? nhu các d?ng m?ch tân t?o khi d?ng m?ch co tim t?t ngh?n. Các t? bào m?i du?c sinh ra t? các t? bào m?m (Stem cell) n?m ng? trong não b?.  Y?u t? nào kích thích t? bào m?m n?m im t? khi sanh ra r?i m?t ngày b?ng nhiên sinh sôi n?y n? tr? l?i chua rõ nhung dây là di?m quy?t d?nh c?a phép l? qua tôn giáo nhu Chúa làm ông Lazarus s?ng l?i hay   bàn tay Ph?t Bà Quan Am giúp ngu?i tàn t?t di l?i.  M?t nang lu?ng (energy) ph?i c?n có d? “n?u” các t? bào mâm nhu ng?n l?a lò dun trong truy?n Kinh Thánh t?o ra d?i s?ng hay lò luy?n linh dan trong truy?n Trung Hoa.

Tai bi?n m?ch máu não là nguyên nhân gây ra cái ch?t d?ng hàng th? ba trên nu?c M?.  Ch?a tr? s?m dem d?n nhi?u k?t qu? t?t.  Con s? h?i ph?c cao nh? y khoa ph?c h?i, cùng ý chí tích c?c c?a b?nh nhân và tình yêu c?a gia dình.

Nh?ng b?nh nhân du?c ph?c h?i cho bi?t nhiêu s? bi?n d?i l? t? s? thay d?i c?a não b?.  Bà Jill Bottle Taylor b? tai bi?n m?ch máu não vì v? d?ng m?ch, m?t d?n b?y nam d? ph?c h?i, nhung bà ph?c h?i g?n nhu hoàn toàn.  Bà có kinh nghi?m c?a nguòi b? t?n thuong não trái nhung nh? v?y não ph?i phát tri?n, não trái b? tù túng thì não ph?i tìm th?y t? do.

Bà Taylor t? l?i nh?ng nam tháng n?m li?t nhu ngu?i ngôi Thi?n, suy nghi d?n d?n n?i tâm th?c: “Ð?y là m?t di?u t?t tr?i ban, nh? v?y mà tôi c?m th?y tinh th?n m?nh m?, dôi khi tôi c?m th?y vô tu, vô t?i v?i nh?ng niêm vui bên trong, du?c t? do tìm kiêm, khám phá th? gi?i m?t l?n n?a v?i s? tò mò c?a tu?i tho.”

Không ai mu?n b? tai bi?n m?ch máu não nhu bà Taylor nhung qu? th?t nh?ng ngu?i b?nh n?m trên giu?ng v?n có nh?ng suy nghi sâu s?c trong th? gi?i c?a h? nhu m?t tri?t nhân.

Bài hát Giáng sinh di theo tôi: “Do you feel what I feel?do you hear what I hear?...”. Vâng, các tri?t nhân dang c?m th?y m?t không khí Giáng sinh dang dên, nhu t?t c? chúng ta.

 Vi?t Nguyên

(4-12/2008)