*Ông Obama s? th?y "thay d?i"   không d? dàng   

            

* Vi?t Nguyên

(Ð?c bi?t c?a Ngày Nay)

LTS – T? Bàn Vi?t Houston là c?t m?c bàn v? các v?n d? th?i s? t? chính tr? t?i kinh t?, van hóa... do nhà báo Vi?t Nguyên trong ban biên t?p Ngày Nay ph? trách. Ông cung là m?t bác si làm vi?c t?i Houston.

40 nam sau ngày M?c su tranh d?u nhân quy?n ngu?i da den Martin Luther King b? ám sát, Thu?ng ngh? si da den lai hai dòng máu Barack Obama dã làm l?ch s?. Nh? tài hùng bi?n và vóc dáng quy?n ru, ông dã du?c gi?i tr? và nh?ng ngu?i M? da den bi?n ngày b?u c? 4/11/2008 thành ngày l?ch s? tr?ng d?i c?a Hoa K?, l?n d?u tiên m?t ?ng c? viên da m?u vào tòa B?ch  ?c.

Ð?ng Dân Ch? dã toàn th?ng trong cu?c b?u c? nam 2008 vì tình hình kinh t? suy thoái b?t d?u t? cu?i nam 2007 qua s? kh?ng ho?ng giá nhà. V?i v? t?ng th?ng da den d?u tiên trong l?ch s? Hoa K?, thê gi?i có th? thay dôi quan di?m v? s? k? th? ch?ng t?c ? nu?c M? nhung T?ng th?ng Barack Obama s? ph?i duong d?u v?i nh?ng khó khan c?a Hoa K? trong th?i k? suy thoái c? v? dôi n?i l?n d?i ngo?i.  M?c tiêu c?a ông  Obama trong nh?ng ngày tháng tranh c?, kêu g?i “thay d?i” nhung s? thay d?i c?a ông có dem d?n m?t “hy v?ng” m?i cho nu?c M? không?

Ð? Qu?c M??

Trong th?i k? chi?n tranh Vi?t Nam và chi?n tranh l?nh,  Hoa K? dã dã b? g?i là “Ð? qu?c M?”,  Sau khi d? qu?c Sô Vi?t s?p d?, nh?ng ngu?i ghét Hoa K? ti?p t?c g?i Hoa K? là “bá quy?n” trong khi nh?ng ngu?i yêu Hoa K? g?i M? là “siêu cu?ng qu?c duy nh?t” trên th? gi?i. G?n dây, T?ng th?ng Iran Ahmadinejad ngày 23/9/2008 ? Liên Hi?p Qu?c dã nh?o báng “d? qu?c M? dang d?n con du?ng cùng”. T? t? hon, TT Venezuel Hugo Chavez và TT Nga Vladimir Putin dã g?i Hoa K? là bá quy?n: “Bá quy?n Hoa K? s?p ch?m d?t ?nh hu?ng trên th? gi?i”.

Th? d?ng c?a Hoa K? v?i tham v?ng l?p nên m?t n?n thái bình Pax Americana d? thay cho Pax Brittanica c?a Anh Qu?c sau th? chi?n th? hai dã b? thách d? sau nam nam khó khan ? chi?n tru?ng Iraq. Nhung tân T?ng tu l?nh quân d?i Hoa K? s? th?a k? m?t s? rôi lo?n hi?n nay trong th?i d?i toàn c?u hóa nhung thi?u m?t chánh ph? toàn c?u. Siêu cu?ng Hoa K? dang dóng vai trò “bá quy?n” v?i ngân sách qu?c phòng kh?ng l? nam 2008 lên d?n 711 t? M? kim, g?p dôi hai ngân sách qu?c phòng c?a c? khôi Âu Châu và Trung Qu?c c?ng l?i. Ngân sách ?y b?ng 48% ngân sách qu?c phòng c?a c? th? gi?i v?i 200,000 quân dóng ? ngo?i qu?c t? sau bi?n c? 11/9/2001 và 700 can c? quân s? trên toàn th? gi?i k? c? Âu, Á và Trung Ðông.

“Ð? qu?c” nào cung d?n lúc suy tàn nhu d? qu?c La Mã, d? qu?c Anh và g?n dây d? qu?c Sô Vi?t, nhung Hoa K? ít khi b? li?t vào “d? qu?c” vì Hoa K? khác v?i các qu?c gia nói trên ? di?m Hoa K? không chi?m d?t c?a b?t c? qu?c gia nào làm thu?c d?a mà ch? dùng ?nh hu?ng kinh t? quân s? cùng s? h?p tác c?a các “qu?c gia b?n”.  Hoa K? ch?c ch?n khác v?i d? qu?c Anh th?i  th? chi?n th? hai. Anh Qu?c là m?t qu?c gia n?m trên hòn d?o nh? bi?t l?p v?i các qu?c gia Âu Châu khác, d? qu?c bành tru?ng nh? ngo?i thuong và xu?t c?ng nhân l?c d?n các qu?c gia thu?c d?a trong khi Hoa K? phát tri?n nh? ngo?i thuong, t? do m?u d?ch và nh?p c?ng nhân l?c qua chuong trình di dân.

Hoa K? có l? g?n gi?ng v?i d? qu?c Sô Vi?t hon qua vi?c  bành tru?ng quy?n l?c quân s? kh?p th? gi?i  nh?t là t? ngày Sô Vi?t s?p d? nam 1991, Hoa K? r?i quân kh?p th? gi?i, dóng c?a can c? quân s? ? Ð?c nhung m? các can c? khác ? Trung Ðông và Trung Á.  Ngân sách Hoa K? thâm th?ng nam 2008 lên d?n 800 t? M? kim và ph?i vay hon 1000 t? M? kim t? Trung Qu?c qua công kh? phi?u nhung s?c m?nh quân s? c?a Hoa K? v?n d?ng dâu, khi cân Hoa K? s?n sàng x? d?ng t?t c? kh? nang và b?o l?c nhu l?n thay d?i chánh quy?n Saddam Hussein ? Iraq nam 2003.

Ði?u khác bi?t l?n nh?t gi?a siêu cu?ng Hoa K? và d? qu?c Nga là s? gi?u có th?t s? c?a Hoa K? và lý tu?ng M? qu?c.  Khi con bão tài chánh gi?a tháng 9 nam 2008 th?i qua kh?p các qu?c gia trên th? giói, TT Hugo Chavez hôm tru?c cu?i “b?n tu b?n M? s?p d?” hôm sau dã ph?i v? m?t vì Venezuela m?t 200 tri?u M? kim qua công ty Lehman Brothers!  Bá quy?n Hoa K? trên con du?ng xu?ng d?c kéo theo Trung Qu?c và Nga. Th? tru?ng ch?ng khoán Nga m?t 60% giá tr?, d?ng Ruble b? phá giá, giá d?u xu?ng du?i 65 M? kim m?t thùng dã khiên tham v?ng d? qu?c m?i c?a Vladimir Putin ng?ng l?i gi?ng nhu các nu?c làm gi?u nh? giá d?u nhu Iran và Trung Qu?c.

Hi?n nhiên là siêu cu?ng Hoa K? khác v?i d? qu?c Sô Vi?t và ch? nghia C?ng s?n.  Khi d? qu?c Sô Vi?t s?p d?, th? gi?i dã hùng m?nh và giâu hon nh? s? phát tri?n kinh t?,  còn khi siêu cu?ng Hoa K? trên du?ng con du?ng suy thoái nam 2008, c? th? gi?i di xu?ng theo Hoa K?. Chính lý tu?ng M? qu?c dã gi? v?ng th? d?ng c?a Hoa K? trong b?n th?p niên qua. Lý tu?ng ?y bi?u l? qua T?ng th?ng d?ng Dân Ch? John F.Kennedy nam 1963 khi ông can thi?p vào Vi?t Nam “Hoa K? s? can thi?p và giúp d? b?t c? qu?c gia y?u th? nào c?n s? giúp d?”. Trong cu?c b?u c? nam 2008, d?ng Dân Ch? và TNS Barack Obama tính chuy?n rút quân kh?i Iraq nhung TNS Obama, ngu?i du?c xem là m?t Kennedy 2008, chua th?y nh?c d?n tinh th?n cao thu?ng c?a TT John F.Kennedy. Tân T?ng th?ng Hoa K? da den lo Hoa K? lún sâu ? Iraq mà không h? nh?c d?n chiên tranh di?t ch?ng ? Darfur, Rawanda hay n?i chiên ? Congo noi dó nh?ng ngu?i da den Phi Châu b? tàn sát, b? n?n dói de d?a và các chánh quy?n d?c tài v?n yên tâm vì không s? Hoa K? can thi?p.

Tr?t t? th? gi?i m?i

Trong vòng hai th?p niên qua nh?t là t? sau bi?n c? 11/9/2001, n?n an ninh Hoa K? b? de d?a. Các chánh quy?n d?c tài trên th? gi?i thêm thái d? thù ngh?ch v?i Hoa K? nh?t là sau chánh sách “ho?c theo ho?c ch?ng” c?a TT George W.Bush. Phong trào H?i giáo quá khích lan r?ng di dôi v?i phong trào ch?ng M? mu?n cô l?p Hoa K? và dua dân M? tr? v? chánh sách cô l?p.

Giáo su Joseph Nye, d?i h?c Harvard v? môn khoa h?c chánh tr?, ch? truong Hoa K? dã d?n lúc ph?i x? d?ng s?c m?nh m?m m?ng (soft power) thay cho s?c m?nh quân s?.  S?c m?nh m?m m?ng theo ông Joseph Nye g?m: phát tri?n van hóa Hoa K?, giá tr?, lý tu?ng M? Qu?c di cùng v?i     phát tri?n kinh t?.  Ðây có l? cung là ý c?a TNS Barack Obama và TT Pháp Sarkozy m?c dù ông Obama chua có chánh sách rõ ràng, khi ông kêu g?i c?ng tác c?a các qu?c gia và Hoa K? s? nói chuy?n v?i các qu?c gia trong “tr?c qu?” n?m trong danh sách c?a chánh quy?n Bush nhu B?c Hàn và Iran.

Tr?t t? th? gi?i m?i mà tân t?ng th?ng Barack Obama ph?i duong d?u là tr?t t? sau th?i   k? Hoa K? th?ng tr? th? gi?i (Post American World) theo ông Farreed Zakaria trong dó quy?n l?c Hoa K? b?t d?u lên d?n m?c t?t d?nh sau khi   b?c tu?ng Bá Linh b? s?p d? do s? thách d? c?a TT Ronald Reagan và s? s?p d? c?a kh?i Sô Vi?t nam 1991.  Hoa K? tr? thành “bá quy?n” nhung t? t? suy nhu l? th?nh suy c?a l?ch s? trong khi các nu?c khác b?t d?u trên con du?ng di lên d?c bi?t là Trung Qu?c và ?n Ð?. Ði?u tr? trêu là các qu?c gia này tr? nên cu?ng qu?c ? Á châu là nh? chánh sách toàn c?u hóa c?a Hoa K?.  Trong th?i d?i toàn c?u hóa này m?t th? gi?i da c?c, da van hóa du?c hình thành nhung l?i thi?u qu?c gia lãnh d?o khác v?i th?i chi?n tranh l?nh.

Theo ông Farred Zakaria, Hoa K? ho?c Trung Qu?c s? là qu?c gia lãnh d?o trong th? k? 21.  M?t Trung Qu?c dang lên nh? bài h?c l?ch s? và luân lý, th? k? th? 15 khi nhà thám hi?m Tr?nh Hòa di qua d?n Phi Châu, qua ?n Ð? Duong, m?t Trung Qu?c v?i nhi?u phát minh và nhi?u khám phá nhung b? ngung l?i vì chánh sách b? môn t?a c?ng c?a nhà Minh.

Âu Châu có s?c m?nh tu tu?ng nhung thi?u nhân l?c, không dông dân nhu Á Châu. T? th?p niên 1960, kinh t? Á Châu phát tri?n nhanh hon các qu?c gia khác trên th? gi?i, b?t d?u là Nh?t, Singapore, Ðài Loan sau d?n ?n Ð? và Trung Qu?c. Hai nu?c ?n và Trung lúc d?u thù d?ch trong th?i chi?n tranh l?nh nhung nay thành b?n trong th?i k? phát tri?n kinh t?. Kinh t? Trung Qu?c hi?n nay phát tri?n nhanh g?p ba l?n ?n Ð?.

Trung Qu?c s? là thách d? chánh c?a Hoa K?. Bá quy?n Trung Qu?c khác v?i siêu cu?ng Hoa K? ? ch? Trung Qu?c thi?u “vi?n ki?n” chánh tr? ho?c có vi?n kiên nhung h? không xu?t c?ng vi?n ki?n nhu Hoa K?.

Chánh sách ngo?i giao c?a Trung Qu?c kh?i d?ng t? cái nh?c phát sinh t? chi?n tranh    nha phi?n th?p niên 1840 và s? chi?m dóng Trung Qu?c c?a Nh?t th?p niên 1940 ch? không kh?i d?ng t? lý tu?ng nhu lý tu?ng M? qu?c mu?n th? gi?i an toàn, dân ch? cho m?i dân t?c và nhân quy?n ph?i du?c tôn tr?ng.

Cái h?a c?a mô hình Trung Qu?c là h? ch? mu?n tr?c l?i, khai thác tài nguyên thiên nhiên c?a các qu?c gia nh? nh?t là các qu?c gia Phi Châu nhu chánh sách th?i nhà Minh và hoàn toàn không d? ý d?n tham nhung, nhân quy?n ? các qu?c gia nhu B?c Hàn và Iran. Trung Qu?c s?n sàng dùng quy?n ph? quy?t c?a h? ? Liên hi?p qu?c d? ngan ch?n s? can thi?p nhân d?o c?a Hoa K? và Âu Châu t?i các nu?c d?c tài.

S? gia Paraq Khanna g?n nhu d?ng ý v?i ông Zakaria, tr?t t? th? gi?i m?i mà tân t?ng th?ng Obama ph?i duong d?u là m?t tr?t t? di t? s? cân b?ng quy?n l?c gi?a Hoa K?, Trung Qu?c và kh?i Âu Châu.  Nga v?ng m?t trong tr?t t? m?i. Nu?c Nga có nhi?u tài nguyên thiên nhiên nhu d?u và khí d?t.  Âu Châu c?n n?ng lu?ng d?n t? Nga hon là t? Trung Ðông.  C?u  TT Vlamir Putin và tân TT Dimitri Medvelev c? g?ng d?ng l?i tinh th?n qu?c gia, m?t nu?c Ð?i Nga (Great Prussia) ? th? k? 19 nhung Nga thi?u nhân l?c, dân s? ít hon Trung Qu?c và kh?i Âu Châu, trên con du?ng dài Nga không th? xu?t hi?n nhu m?t siêu cu?ng m?i.

Kh?i Âu Châu có d? y?u t? t?o nên m?t s?c m?nh m?m m?ng, có kh? nang thu hút các qu?c gia lân c?n, nhu Balkan, Ukraine, Georgia, Belarus vào khôi Âu Châu, còn Trung Qu?c có c? hai kh? nang s?c m?nh m?m m?ng và s?c m?nh quân s?.  Trung Qu?c âm th?m tang gia quân s?, thi?t l?p các can c? H?i Quân ? mui Ðài Loan, ? Hoàng Sa Tru?ng Sa, ? V?nh Á R?p, Mi?n Ði?n và Cambodia trong khi phát tri?n m?u d?ch v?i các qu?c gia Phi Châu nhu Angola, Sudan, Zimbawee và Châu M? La Tinh mà không b? kh?i Tây Phuong ngan c?n.

Ông Paraq Khanna nghi r?ng chánh sách s?c m?nh m?m m?ng dang n?m ngoài vòng tay c?a Hoa K?.  Các bình lu?n chính tr? khác cung d?ng ý v?i ông Khanna, lý do chánh là các nhà ngo?i giao Hoa K? không còn hi?u rõ các qu?c gia khác trên th? gi?i ví d? nhu ch? truong phát tri?n dân ch? dã dua d?n tai h?a và kh?ng ho?ng nhu ? vùng Trung Ðông, h?u qu? tai h?i nh?t là hon m?t n?a các qu?c gia trên th? gi?i nghi Hoa K? gi? d?i nên các qu?c gia này th?y m?i l?i tru?c m?t d?n t? Trung Qu?c và ch?ng d?i Hoa  K? trong khi v?n ch?p nh?n vi?n tr? M?.

Dân Hoa K? dã cho d?ng Dân Ch? và TNS Barack Obama m?t co h?i sau tám nam chán d?ng C?ng Hòa m?c dù trong hai nam qua H? Vi?n v?i s? lãnh d?o c?a bà Nancy Pelosi dã không hon gì chánh quy?n ông Bush.  Gi?ng di?u c?a ông Obama cung b?t d?u thay d?i sau khi d?c c?, ông không còn dùng gi?ng “gi?ng d?o” trong khi tranh c? và d?u xu?ng v?i s? uu tu “thay d?i” dòi h?i m?t d?n b?n nam.  Ông ch?c ch?n s? còn “thay d?i” nhi?u hon khi d?ng ch?m v?i th?c t? và bi?t r?ng thay d?i s? không d?n d? dàng nhu d?ng Dân Ch? h?a h?n.  S? thay d?i nhu ông Patrick Wright nh?n d?nh: “ph?i t? du?i lên trên, hi?n d?i hóa t? Missouri, c?ng d?ng nh?ng ngu?i M? da den cho d?n Ðông Âu, Trung Ðông, Burma, Phi Châu và Anh Qu?c” trong m?t th? gi?i không còn b?c màn s?t nhu th?i k? chi?n tranh l?nh. 

Vi?t Nguyên

(5-11/2008)