Sóng th?n không ph?i là “sóng th?y tri?u” (tidal wave) m?c d?u n?u tai h?a sóng th?n x?y ra dúng vào th?i di?m th?y tri?u dâng cao thì tác d?ng ph?i h?p s? tàn h?i hon. Th?y tri?u là hi?n tu?ng nu?c d?i duong lên xu?ng do ?nh hu?ng t? ngoài Trái Ð?t vì h?p l?c c?a M?t Trang, M?t Tr?i và các Hành Tinh, không liên quan gì v?i sóng th?n.

Tru?c kia, gi?i khoa h?c còn g?i sóng th?n là “sóng bi?n do d?a ch?n” (seismic sea wave). Tên g?i này không chính xác l?m vì sóng th?n – v?i t?m m?c nh? hon - có th? do t? nhi?u nguyên nhân khác bao g?m núi l?a, d?t chu?i, thiên th?ch l?n dâm xu?ng bi?n và k? c? n? bom nguyên t? du?i dáy bi?n.

Ngày nay danh t? qu?c t? d? ch? sóng th?n là tsunami, xu?t phát t? ti?ng Nh?t B?n (tsu = c?ng, nami = sóng), vi?t theo ch? Hán % ? “tân ba” nghia là “sóng b?n” (tân = b?n tàu, ba = sóng). Các ngu ph? d?t ra tên g?i này vì sóng th?n không tác h?i v?i tàu thuy?n trên m?t d?i duong nên h? dã không g?p sóng gió gì nguy hi?m trong chuy?n dánh cá ngoài bi?n khoi nhung khi v? d?n b?n thì th?y c?nh tàn phá tan hoang.

Các dân t?c d?u có tên riêng d? g?i sóng th?n nhung không ph?i tình c? mà ngu?i ta dùng tên tsunami; trong l?ch s?, Nh?t B?n là qu?c gia có kinh nghi?m v? n?n sóng th?n nhi?u nh?t. N?m trên m?t vùng du?c g?i là “Vòng L?a” (Ring of Fire) ch?y dài 24,000 d?m quanh Thái Bình Duong, noi núi l?a và d?ng d?t x?y ra liên t?c, trung bình m?i nam ? Nh?t có 1,500 d?a ch?n l?n nh?. Qu?n d?o Hawaii gi?a Thái Bình Duong t? nam 1819 d?n nay cung dã ghi nh?n 40 v? sóng th?n.

Nguyên nhân gây nên sóng th?n

H?u h?t các tru?ng h?p sóng th?n d?u do t? d?ng d?t du?i lòng bi?n. Tuy nhiên không ph?i c? x?y ra d?ng d?t, dù r?ng th?t m?nh, là ch?c ch?n có sóng th?n. Vì v?y r?t nhi?u l?n các co quan trách nhi?m theo dõi dã dua ra báo d?ng sai sau m?i v? d?ng d?t. Dù sao thì d? phòng s?n v?n hon là thi?u c?nh báo gì nhu tru?ng h?p thiên tai v?a x?y ra. T? tru?c d?n nay vùng ?n Ð? Duong v?n du?c coi là ít có nh?ng hi?m h?a xu?t phát t? s? c?u t?o không b?n v?ng c?a v? d?a c?u nhu vùng Thái Bình Duong, vì v?y dã chua có h? th?ng theo dõi và d? báo d? phòng ng?a sóng th?n.

Ð?ng d?t ch? t?o nên sóng th?n khi nào m?t vùng dáy bi?n b? d?y lên cao hay s?p xu?ng d?t ng?t làm cho m?t kh?i nu?c l?n chuy?n d?ng d? l?p l?i tình tr?ng cân b?ng, làm phát sinh nang lu?ng và t?o nên sóng. Chính vì th? mà d? doán sóng th?n v?n còn là m?t môn khoa h?c chua hoàn h?o. Ngu?i ta nhanh chóng bi?t du?c d?a di?m cùng th?i di?m x?y ra d?a ch?n và tính ra th?i gian sóng th?n, n?u có, di chuy?n d?n noi dâu. Nhung cho d?n bây gi? chua làm cách nào d? bi?t ngay r?ng vùng dáy bi?n b? d?ng d?t dã thay d?i hình th? ra sao, vì trong di?u ki?n ?y m?i x?y ra sóng th?n.

Ð?c tính c?a sóng th?n

Sóng th?n khác h?n v?i sóng trên m?t bi?n do gió hay bão t? gây ra vì truy?n di nhanh và r?t xa mà không m?t s?c m?nh, gây tác h?i trong nhi?u gi? sau ? nh?ng noi cách xa hàng ngàn d?m.

Phân tích theo phân tích v?t lý h?c, sóng có 4 y?u t?: biên d?, d? dài sóng, chu k? và v?n t?c truy?n. Biên d? là chi?u cao c?a ng?n sóng. Ð? dài sóng là kho?ng cách gi?a hai ng?n sóng liên ti?p. Chu k? là th?i gian m?t nu?c t?i m?t di?m l?p l?i tình tr?ng cu, hay là th?i gian hai ng?n sóng liên ti?p di qua, s? chu k? trong m?t don v? th?i gian du?c g?i là t?n s?. V?n t?c = Ð? dài sóng x T?n s?.

Ngoài bi?n khoi, v?n t?c truy?n sóng b?ng can s? gia t?c c?a tru?ng tr?ng l?c (9.8m/s/s) nhân v?i chi?u cao c?a kh?i nu?c bi?n bên trên, nghia là càng ? du?i sâu v?n t?c càng cao. M?t tr?n bão lo?i trung bình ? Thái Bình Duong t?o nên nh?ng làn sóng có d? dài sóng kho?ng 150 mét v?i chu k? ch?ng 10 giây, v?n t?c truy?n kho?ng 15 m/s hay 35 d?m/gi?. Sóng th?n t?o nên t? du?i lòng bi?n sâu 4,000 mét có v?n t?c truy?n lên t?i 200 m/s nghia là 450 d?m/gi?, chu k? vài ch?c phút d?n hàng gi? và d? dài sóng hàng tram d?m.

Nang lu?ng, th? hi?n s?c m?nh c?a sóng, t? l? v?i v?n t?c và biên d? sóng. Còn s? tiêu hao nang lu?ng l?i t? l? ngh?ch v?i d? dài sóng, vì v?y sóng th?n không nh?ng truy?n di nhanh mà còn di r?t xa mà ch? gi?m m?t ít s?c m?nh.

Là lo?i sóng dài, biên d? hay là chi?u cao ng?n sóng th?n tho?t d?u ch? ch?ng m?t mét và nên không gây nguy hi?m gì cho tàu bè ngoài khoi. Khi sóng th?n di d?n g?n b?, chi?u sâu nu?c bi?n gi?m d?n và sóng th?n ch?m b?t l?i, d? dài sóng gi?m, nhung do nang lu?ng v?n còn gi? g?n nguyên v?n nên chi?u cao c?a ng?n sóng s? tang lên. Sóng th?n không nh?n th?y gi?a bi?n khoi bây gi? tr? thành nh?ng ng?n sóng dâng cao nhi?u ch?c mét.

? nh?ng noi mà ra xa b? lòng bi?n v?n chua sâu, tình tr?ng này cung t?o nên m?t hi?n tu?ng d?c bi?t là nu?c bi?n s? d?t ng?t rút xu?ng trong vòng vài ch?c phút tru?c khi sóng th?n di t?i. Ngu?i hi?u du?c kinh nghi?m ?y có th? tránh du?c ph?n nào nguy hi?m, b? ch?y vào trong khu d?t cao thay vì tò mò ng?c nhiên d?ng l?i quan sát.

M?t di?u nguy hi?m khác là trái v?i hình ?nh mà ngu?i ta mu?ng tu?ng, d?t sóng th?n d?n d?u tiên thu?ng không ph?i là nh?ng ng?n sóng b?c d?u nhu trong nh?ng ngày bi?n d?ng, cho nên khó nh?n ra k?p th?i nh?t là sóng l?i ti?n t?i r?t nhanh. Hon n?a sóng th?n không ph?i ch? m?t d?t mà luôn luôn là m?t lo?t liên ti?p, cách nhau t? ít phút cho d?n hàng gi? và d?t sau dôi khi m?nh hon c? d?t d?u. Chính vì v?y mà nhi?u ngu?i l?m tu?ng r?ng dã thoát hi?m, tr? thành n?n nhân sau dó.

Nh?ng d?t sóng liên ti?p tràn lên b? vào xa hàng d?m r?i rút ra gây tàn phá n?ng n? v? nhân m?ng và v?t ch?t không ph?i ch? m?t l?n mà kéo dài trong nhi?u gi?.

Tác h?i c?a sóng th?n

Sóng th?n gây tàn h?i cho nhi?u vùng b? bi?n nhu v?a th?y trong tai h?a kh?ng khi?p ? 12 nu?c Á Châu và Phi Châu bên b? ?n Ð? Duong. Cung nhu d?ng d?t, sóng th?n là thiên tai mà con ngu?i không th? ngan c?n, ch? có th? ph?n nào phòng ng?a và gi?m thi?u t?n th?t nh? bi?t tru?c du?c m?t th?i gian.

N?u dáy bi?n x?y ra d?ng d?t l?n ? g?n b?, sóng th?n d?n ngay trong ít phút. Tru?ng h?p này khó tránh thoát nhung vì lòng bi?n chua sâu l?m, sóng s? không quá m?nh và t?n h?i b?t n?ng n?. N?u d?ng d?t ? xa ngoài bi?n khoi, sóng th?n truy?n d?n trong vòng vài ch?c phút hay nhi?u gi? sau, d? th?i gian d? ch?y tr?n lên vùng d?t cao. Ði?u quan tr?ng là khi có báo d?ng, ph?i di t?n t?c th?i không th? ch?n ch? nghe ngóng vì sóng th?n di chuy?n r?t nhanh. Các tàu thuy?n ? xa b? không b? nguy hi?m, nhung n?u dang ? trên tàu d?u trong b?n vào lúc dó ph?i b? ch?y lên b? ngay vì tàu thuy?n nào cung s? b? sóng dánh l?t hay v? nát.

Nh?ng qu?c gia vùng Thái Bình Duong, d?c bi?t là Nh?t B?n và Hawaii, dã có nhi?u h? th?ng theo dõi sóng th?n. Phuong ti?n s? d?ng bao g?m các d?ng c? theo dõi g?n vào phao d?t sâu du?i lòng bi?n cung nhu t? v? tinh. Vùng Ð?i Tây Duong và ?n Ð? Duong ít tai h?a sóng th?n hon nên cho d?n nay chua có d? các h? th?ng báo d?ng này. (H.C.)