Tìm hiểu về sóng thần (Tsunami) Á Châu

Tìm hiểu về sóng thần (Tsunami) Á Châu Không như nhiều người tưởng, tsunami không phải là những ngọn sóng ầm ầm cuồn cuộn tiến vào đất liền mà người ta có thể mục kích và nghe được âm thanh của nó từ xa ở ngoài khơi. Ngay khi ngồi trên thuyền, người ta cũng không thể biết tsunami bắt đầu xuất hiện. Và quan sát từ máy bay, người ta cũng không hề thấy dấu hiệu báo trước một đợt tsunami. Đó là lý do cơn sóng thần đã giết trong tích tắc hàng chục ngàn người trong thảm họa đau lòng vừa xảy đến ít nhất 10 quốc gia Á Châu vào ngày 26-12-2004. Tsunami là gì?
Home Bắc Ninh: Hàng ngàn người về xem Hội Rước Pháo Làng Ðồng Kỵ Hàng ngàn người từ các tỉnh lân cận và Hà Nội đã đổ về làng Ðồng Kỵ thuộc xã Ðồng Quan, Huyện Từ Sơn, tỉnh Bắc Ninh (cách Hà Nội chừng 50 km) để xem hội rước pháo truyền thống vào sáng Mùng 4 Tết. Baghdad: Nổ bom xe ngay khách sạn bộ trưởng, 4 người chết Báo "Thanh Niên" chọn chín vụ án lớn nhất Việt Nam trong năm 2003 Bầu cử Tổng Thống Hoa Kỳ: Các chính phủ Á Châu đồng ý lập hệ thống theo dõi bệnh cúm gà Các chuyên gia thấy có tiến triển tốt trong cuộc đối đầu ở nhà tù Arizona Cán bộ lão thành tố cáo lãnh tụ Ðảng tham nhũng, không sửa sai Một cán bộ cao cấp nghỉ hưu có 57 tuổi đảng lên tiếng tố cáo nhiều lãnh tụ Ðảng tham nhũng và chế độ Hà Nội làm nhiều điều sái quấy, hại dân nhưng không chịu sửa sai. Sáu quân nhân Phi Luật Tân bị thẩm vấn vì tố cáo Bộ Trưởng Quốc Phòng vi phạm tự do bầu cử Cựu Thanh Tra Kay: Tình báo Hoa Kỳ trước cuộc chiến Iraq là có lỗi lầm Dải Gaza: Giao chiến khiến có ít nhất chín người Palestine chết Dịch cúm gà xuất hiện ở Hà Nội và đã lan ra tới 31 tỉnh Hà Nội: Sông Hồng cạn nước trơ đáy Hà Sĩ Phu bị công an kiếm chuyện sau khi đi Hà Nội chữa bệnh Hoa Kỳ thả hơn 20 tù nhân từ nhà tù Guantanamo Hoa Kỳ thành lập “Văn Phòng Thông Tin Giáo Dục Hoa Kỳ” tại Sài Gòn Khoa học gia Israel và Hoa Kỳ cùng chia Giải Nobel Hóa Học Hai khoa học gia Israel và 1 khoa học gia Hoa Kỳ hôm Thứ Tư đã được tuyên bố trúng giải Nobel Hóa Học năm 2004 về công trình sinh hóa của họ, được đánh giá là có thể góp phần quan trọng trong việc điều trị những chứng bệnh hiểm nghèo, nhất là bịnh ung thư. "Hoa xác chết" nở tại Sydney Loài hoa to nhất thế giới đã nở hôm Thứ Năm 7 Tháng Mười, trong một nhà kính ở Sydney, Úc, và có mùi hương khủng khiếp... "Hoa xác chết" nở tại Sydney Loài hoa to nhất thế giới đã nở hôm Thứ Năm 7 Tháng Mười, trong một nhà kính ở Sydney, Úc, và có mùi hương khủng khiếp... Phi thuyền Soyuz của Nga cặp vào trạm không gian quốc tế Hôm Thứ Bảy 16/10/04, phi thuyền không gian Soyuz của Nga chở một toán phi hành gia mới lên trạm không gian quốc tế, đã được điều khiển bằng tay để cặp vào nơi đây, vì Soyuz đã bay về hướng trạm với một tốc độ quá nhanh. Phi thuyền Soyuz của Nga cặp vào trạm không gian quốc tế Hôm Thứ Bảy 16/10/04, phi thuyền không gian Soyuz của Nga chở một toán phi hành gia mới lên trạm không gian quốc tế, đã được điều khiển bằng tay để cặp vào nơi đây, vì Soyuz đã bay về hướng trạm với một tốc độ quá nhanh. Một khoa học gia Nga nộp plutonium cho cảnh sát Một khoa học gia nguyên tử Nga đã nộp cho cảnh sát tám bình chứa vật liệu hạt nhân có khả năng chế tạo vũ khí mà ông đã cất giữ trong nhà để xe của ông từ tám năm nay, theo báo cáo của giới truyền thông Nga. Một khoa học gia Nga nộp plutonium cho cảnh sát Một khoa học gia nguyên tử Nga đã nộp cho cảnh sát tám bình chứa vật liệu hạt nhân có khả năng chế tạo vũ khí mà ông đã cất giữ trong nhà để xe của ông từ tám năm nay, theo báo cáo của giới truyền thông Nga. Sổ tay: Đi bầu bằng máy eSlate Trên đường hai vợ chồng cứ lo về cái máy eSlate. Nhưng khi đến nơi thấy mọi người cũng như mình cả, nghĩa là mấy bà Mỹ đứng trước và sau đều mở trang chỉ dẫn máy eSlate để đọc hay bàn tán. Sổ tay: Đi bầu bằng máy eSlate Trên đường hai vợ chồng cứ lo về cái máy eSlate. Nhưng khi đến nơi thấy mọi người cũng như mình cả, nghĩa là mấy bà Mỹ đứng trước và sau đều mở trang chỉ dẫn máy eSlate để đọc hay bàn tán. Vitamin E có thể nguy hiểm chết người Sinh tố E với liều lượng cao mà hàng triệu người uống để chống bệnh tim, bệnh mất trí nhớ Alzheimer và những bệnh khác, hình như thực ra nói chung làm tăng nguy cơ đưa tới tử vong. Vitamin E có thể nguy hiểm chết người Sinh tố E với liều lượng cao mà hàng triệu người uống để chống bệnh tim, bệnh mất trí nhớ Alzheimer và những bệnh khác, hình như thực ra nói chung làm tăng nguy cơ đưa tới tử vong. Dầu thực vật giúp giảm nguy cơ bệnh tim Các loại dầu thực vật tìm thấy trong những loại rau xanh, hạt có vỏ cứng (nuts) và hạt lanh (flax-seed) giúp phụ nữ giảm nguy cơ chết vì bệnh tim, theo những nhà nghiên cứu Mỹ. Dầu thực vật giúp giảm nguy cơ bệnh tim Các loại dầu thực vật tìm thấy trong những loại rau xanh, hạt có vỏ cứng (nuts) và hạt lanh (flax-seed) giúp phụ nữ giảm nguy cơ chết vì bệnh tim, theo những nhà nghiên cứu Mỹ. Dầu thực vật giúp giảm nguy cơ bệnh tim Các loại dầu thực vật tìm thấy trong những loại rau xanh, hạt có vỏ cứng (nuts) và hạt lanh (flax-seed) giúp phụ nữ giảm nguy cơ chết vì bệnh tim, theo những nhà nghiên cứu Mỹ. Sóng thần Sóng thần không phải là “sóng thủy triều” (tidal wave) mặc dầu nếu tai họa sóng thần xảy ra đúng vào thời điểm thủy triều dâng cao thì tác động phối hợp sẽ tàn hại hơn. Thủy triều là hiện tượng nước đại dương lên xuống do ảnh hưởng từ ngoài Trái Ðất vì hấp lực của Mặt Trăng, Mặt Trời và các Hành Tinh, không liên quan gì với sóng thần Phi thuyền Âu Châu hạ cánh trên vệ tinh của Saturn Một phi thuyền không gian của Âu Châu hôm thứ Sáu đã hạ cánh an toàn trên mặt vệ tinh Titan của Saturn. Theo lời một giới chức phụ trách không gian, diễn biến này có thể thúc đẩy công cuộc nghiên cứu về nguồn gốc sự sống trên mặt địa cầu của chúng ta. Phi thuyền Âu Châu hạ cánh trên vệ tinh của Saturn Một phi thuyền không gian của Âu Châu hôm thứ Sáu đã hạ cánh an toàn trên mặt vệ tinh Titan của Saturn. Theo lời một giới chức phụ trách không gian, diễn biến này có thể thúc đẩy công cuộc nghiên cứu về nguồn gốc sự sống trên mặt địa cầu của chúng ta. Tàu không gian gửi ảnh mới: Mặt Nguyệt Cầu Titan màu da cam Những bức ảnh mới khá rõ ràng về hành tinh Titan, được coi như Nguyệt Cầu của Saturn, đã được gửi về Trái Ðất hôm Thứ Bảy, cho thấy một bề mặt màu da cam, có tráng một lớp sương methane mỏng và dường như một biển Methane có nhiều hòn đảo và một đường bãi biển phủ đầy sương mù. Các tế bào gốc đang nghiên cứu bị nhiễm chất gây nguy hại Các nhà nghiên cứu tại Ðại Học San Diego vừa loan báo: Các tế bào phôi người dùng trong nghiên cứu đã bị nhiễm các phân tử lạ từ môi trường canh cấy. Lớp acid sialic phủ quanh có thể làm hư hại các tế bào Các tế bào gốc đang nghiên cứu bị nhiễm chất gây nguy hại Các nhà nghiên cứu tại Ðại Học San Diego vừa loan báo: Các tế bào phôi người dùng trong nghiên cứu đã bị nhiễm các phân tử lạ từ môi trường canh cấy. Lớp acid sialic phủ quanh có thể làm hư hại các tế bào Nhà khoa học tạo sinh cừu Dolly được cấp phép sao bản con người Nhà khoa học đã tạo ra con cừu Dolly, giống vật có vú đầu tiên xuất hiện qua phương pháp tạo sinh vô tính, hôm thứ Ba 8-2, đã được cấp giấy phép tạo sinh phôi thai con người để dùng trong nghiên cứu. Hoa Kỳ: Virus hại điện thoại cầm tay lần đầu tiên xuất hiện Công ty nghiên cứu và bảo vệ an toàn cho các hệ thống điện thoại cầm tay, cho biết Virus phá hại điện thoại cầm tay đầu tiên trên thế giới, đã bắt đầu xâm nhập vào Hoa Kỳ, sau khi nó xuất hiện lần đầu tiên cách nay tám tháng tại Philippines. Hoa Kỳ: Virus hại điện thoại cầm tay lần đầu tiên xuất hiện Công ty nghiên cứu và bảo vệ an toàn cho các hệ thống điện thoại cầm tay, cho biết Virus phá hại điện thoại cầm tay đầu tiên trên thế giới, đã bắt đầu xâm nhập vào Hoa Kỳ, sau khi nó xuất hiện lần đầu tiên cách nay tám tháng tại Philippines. Hoa Kỳ: Virus hại điện thoại cầm tay lần đầu tiên xuất hiện Công ty nghiên cứu và bảo vệ an toàn cho các hệ thống điện thoại cầm tay, cho biết Virus phá hại điện thoại cầm tay đầu tiên trên thế giới, đã bắt đầu xâm nhập vào Hoa Kỳ, sau khi nó xuất hiện lần đầu tiên cách nay tám tháng tại Philippines. Các khoa học gia tin rằng có đời sống trên Hỏa Tinh Các khoa học gia thuộc Cơ Quan Không Gian Âu Châu (ESA) tin rằng đã có và có thể nay vẫn có đời sống trên Sao Hỏa và muốn Âu Châu mở một sứ mạng mới lên hành tinh đỏ để lấy mẫu. Na Uy: Các nhà khoa học tạo được tế bào thần kinh từ phôi gà Các nhà khoa học Na Uy đã biến đổi được tế bào gốc từ tủy xương người lớn thành tế bào thần kinh bằng cách cấy ghép chúng vào phôi gà bị hư. Na Uy: Các nhà khoa học tạo được tế bào thần kinh từ phôi gà Các nhà khoa học Na Uy đã biến đổi được tế bào gốc từ tủy xương người lớn thành tế bào thần kinh bằng cách cấy ghép chúng vào phôi gà bị hư. Na Uy: Các nhà khoa học tạo được tế bào thần kinh từ phôi gà Các nhà khoa học Na Uy đã biến đổi được tế bào gốc từ tủy xương người lớn thành tế bào thần kinh bằng cách cấy ghép chúng vào phôi gà bị hư. Hỏa tiễn Nga rời giàn phóng tiến lên trạm không gian Một hỏa tiễn của Nga đã được khai hỏa và rời giàn phóng ở Trung Á vào rạng sáng hôm Thứ Sáu, chở theo ba phi hành gia trong một khoang tàu chật chội trên một chuyến hành trình hai ngày lên Trạm Không Gian Quốc Tế. Hỏa tiễn Soyuz-FG đã được phóng đi từ căn cứ vũ trụ Baikonur của Nga với một phi hành đoàn gồm một người Nga, một người Mỹ và một người Ý. Hỏa tiễn Nga rời giàn phóng tiến lên trạm không gian Một hỏa tiễn của Nga đã được khai hỏa và rời giàn phóng ở Trung Á vào rạng sáng hôm Thứ Sáu, chở theo ba phi hành gia trong một khoang tàu chật chội trên một chuyến hành trình hai ngày lên Trạm Không Gian Quốc Tế. Hỏa tiễn Soyuz-FG đã được phóng đi từ căn cứ vũ trụ Baikonur của Nga với một phi hành đoàn gồm một người Nga, một người Mỹ và một người Ý. 41 sinh viên UC Berkeley biểu tình bị bắt Sinh viên Ðại Học UC Berkeley biểu tình chống quyết định tăng học phí 32% và chiếm một tòa nhà trong khuôn viên trường, rồi tới 5 giờ chiều Thứ Sáu thì 41 sinh viên bị bắt. Thư độc giả "Chuyện từ thiện" Kính thưa tác giả có tên là Nguyễn Mỹ Linh (“Mùa Từ Thiện,” báo Người Việt ngày 21 tháng 11). Nếu tôi đoán không lầm là người nữ. Vâng thưa Bà tôi hoàn toàn đồng ý với Bà 100%. Chuyện vỉa hè: Vài lời tâm huyết gửi các cháu Dziệt Kiều Phải nói ngay rằng: bài này tớ dành riêng cho lớp Dziệt Kiều vào tuổi u 50 - u60, nghĩa là đồng trang lứa với hơn... 60 cháu nội, ngoại, xa, gần của tớ đang sống và làm việc ở khắp thế giới mà tớ đã tính sơ sơ được. Con số này phải lên tới vài trăm nếu kể cả các cháu, con của bạn bè đồng học, đồng đội, đồng hương... nhưng nay chẳng may cũng bị gọi là Dziệt Kiều (còn yêu nước nhiều hay ít thì chưa biết). Tớ không dám ý kiến ý cò gì với các vị trưởng lão Việt Kiều ở cùng tuổi tớ hoặc là đàn anh của tớ vì tớ tin chắc rằng, đối với các vị này, mọi lời khuyên nhủ, xúi bẩy đều... vô tác dụng! Ðoàn tu sĩ, giáo dân thăm cha Lý bị chặn Một nhóm tu sĩ và giáo dân Công Giáo từ nhiều nơi về Hà Nội đã đến bệnh viện của Bộ Công An thăm Linh Mục Nguyễn Văn Lý nhưng đã không được cho gặp. Ðại học Mỹ dưới mắt sinh viên quốc tế Kể từ sau cuộc Chiến Tranh Lạnh, khoảng thập niên 1990, với sụp đổ của khối Cộng Sản Quốc Tế, gồm Liên Xô và các nước Ðông Âu, dẫn đến việc Hoa Kỳ đương nhiên trở thành siêu cường Số Một của thế giới, số sinh viên quốc tế đến du học tại Hoa Kỳ bắt đầu gia tăng mạnh. Mức độ sinh viên quốc tế chọn Hoa Kỳ làm nơi ăn học càng gia tăng hơn nữa sau khi Cộng Sản Trung Hoa và Cộng Sản Việt Nam khởi sự mở cửa ra thế giới bên ngoài với các chính sách hiện đại hóa và đổi mới nền kinh tế của họ. Hòa nhạc giỗ 10 năm nhạc sư Nguyễn Bích Ngọc Một loạt nhiều buổi hòa nhạc gồm hầu hết các nhạc sĩ cổ điển hàng đầu của Việt Nam dự trù được tổ chức tại Nhạc Viện Sài Gòn. nhân dịp kỷ niệm lễ giỗ 10 năm nhạc sĩ Nguyễn Bích Ngọc, một người thầy violin lâu năm của trường này. Cha chặt tay con gái Nghe báo tin con gái ăn trộm trứng vịt nhà lối xóm, ông bố đã chặt đứt ngón tay út của đứa con gái. Ðây là vụ chặt tay làn thứ nhì xảy ra ở huyện Vũng Liêm tỉnh Vĩnh Long chỉ trong vòng 21 ngày vừa qua. Kỹ sư gốc Hoa bị nghi đánh cắp tài liệu mật hãng Ford Một kỹ sư Trung Quốc bị bắt vì tình nghi ăn cắp tài liệu mật của hãng xe Ford. Công tố liên bang cho biết người này sẽ trực diện thêm nhiều cáo buộc khác, một khi có thêm nhiều tài liệu nữa được tìm thấy từ máy laptop bị tịch thu. Chuyện nước Pháp: Phát tiền gây ra cảnh náo loạn (Từ Nguyên) Internet Mailorama, công ty của Pháp mua bán qua Internet, hoạt động đã lâu muốn có thêm khách hàng, hứa hẹn một chuyện hấp dẫn: phát 5,000 phong bao... cho khách qua đường, trong đó có chứa giấy bạc từ 5 Euro đến 500 Euro, tổng cộng là 40,000 Euro. Thay vì trả tiền cho các công ty quảng cáo, làm vậy cũng là một lối quảng cáo... thần sầu. Chuyện nước Pháp: Phát tiền gây ra cảnh náo loạn (Từ Nguyên) Internet Mailorama, công ty của Pháp mua bán qua Internet, hoạt động đã lâu muốn có thêm khách hàng, hứa hẹn một chuyện hấp dẫn: phát 5,000 phong bao... cho khách qua đường, trong đó có chứa giấy bạc từ 5 Euro đến 500 Euro, tổng cộng là 40,000 Euro. Thay vì trả tiền cho các công ty quảng cáo, làm vậy cũng là một lối quảng cáo... thần sầu. Tê giác còn sót ở Việt Nam Tê giác, một loại thú rừng quí hiếm sống ở các khu vực đầm lầy rừng rậm ở miền Nam Việt Nam trước kia, có dấu hiệu còn một vài con chứ chưa hoàn toàn tuyệt chủng. Cụ Phạm-Đỗ Thành Ông Joseph Bạch Ngọc Hòa Cụ Bà Trương Thị Cầm KQ Joseph Bạch Ngọc Hòa	Không nhu nhi?u ngu?i tu?ng, tsunami không ph?i là nh?ng ng?n sóng ?m ?m cu?n cu?n ti?n vào d?t li?n mà ngu?i ta có th? m?c kích và nghe du?c âm thanh c?a nó t? xa ? ngoài khoi. Ngay khi ng?i trên thuy?n, ngu?i ta cung không th? bi?t tsunami b?t d?u xu?t hi?n. Và quan sát t? máy bay, ngu?i ta cung không h? th?y d?u hi?u báo tru?c m?t d?t tsunami. Ðó là lý do con sóng th?n dã gi?t trong tích t?c hàng ch?c ngàn ngu?i trong th?m h?a dau lòng v?a x?y d?n ít nh?t 10 qu?c gia Á Châu vào ngày 26-12-2004. Tsunami là gì? Theo trang web Trung Tâm D?a Ch?n Qu?c Gia (Hoa K?), th?m h?a thiên tai kinh hoàng hôm 26 tháng 12 là h?u qu? ti?p theo c?a m?t v? d?ng d?t, trên b? m?t m?ng d?a ch?t bên du?i ?n Ð? và Mi?n Ði?n, làm v? m?t m?nh v? Trái Ð?t (r?ng kho?ng 992km) sau khi m?ng Mi?n Ði?n b?t ng? tr?i lên, cao hon m?ng ?n Ð? ít nh?t 15m. Tr?n d?ng d?t l?n này x?y ra c?c m?nh v?i 9 d? Richter, l?n nh?t trong b?n th?p niên k? t? tr?n d?ng d?t Good Friday 9,2 d? Richter t?n công Alaska (Hoa K?) vào nam 1964 và là tr?n l?n th? tu k? t? nam 1900. S?c m?nh d?ng d?t l?n d?n m?c nó lan t?n Somalia, cách tâm ch?n 4.100 km. Tâm d?a ch?n n?m ? d? sâu 10km, cách Tây Sumatra kho?ng 160km, trong khu v?c “vòng dai l?a” liên t?c sinh ra d?ng d?t. Ð? có th? hình dung m?c d? kh?c li?t c?a tr?n d?ng d?t l?n này, có th? so sánh nang lu?ng c?a tr?n d?ng d?t dã vu?t quá t?ng s? nang lu?ng tiêu th? c?a toàn nu?c M? trong m?t tháng ho?c tuong duong nang lu?ng sinh ra b?i bão d? (ch?ng h?n tr?n bão Isabel) trong liên t?c 70 ngày (Science Daily 27-12-2004). Th?m h?a h?u nhu n?m ngoài t?m d? báo b?i lâu nay ?n Ð? Duong hi?m khi xu?t hi?n tsunami. L?n cu?i cùng mà khu v?c này b? tsunami t?n công là nam 1883 (sinh ra t? tr?n d?ng d?t Krakatoa). Do dó, các nu?c thu?c ?n Ð? Duong không có h? th?ng báo d?ng tsunami nhu vùng Thái Bình Duong. Ngoài d?ng d?t, tsunami còn có th? du?c sinh ra b?i l? d?t, núi l?a ho?t d?ng, v? n? h?ch nhân ho?c thiên th?ch. Khi tsunami d?ch chuy?n trên d?i duong, chi?u dài t? chóp sóng tru?c d?n chóp sóng sau có th? cách xa hàng tram cây s? ho?c hon và d? cao chóp sóng ch? kho?ng vài mét. Do dó, ngu?i ta không th? th?y d?u hi?u rõ r?t c?a tsunami. Nói cách khác, tsunami không ph?i là s? di chuy?n c?a b? m?t sóng mà là toàn b? kh?i nu?c! Trong lòng d?i duong, tsunami có th? lu?t t?i v?i v?n t?c 970km/gi? (theo website C?c Khí Quy?n - Ð?i Duong Qu?c Gia (NOAA) c?a Hoa K?. Tsunami ch? th?t s? hi?n nguyên hình v?i s?c m?nh h?y di?t kinh hoàng khi nó d?n g?n b?. T?c d? sóng bi?n m?t và thay vào dó là d? cao sóng. ? vùng nu?c nông, m?t tsunami có th? sinh ra ng?n sóng kh?ng l? cao 30m ho?c hon (ng?n sóng tsunami t?n công v?nh Lituya, Alaska, nam 1958 cao d?n 525m!)... T? tsunami du?c dùng ph? bi?n vào nam 1963 trong m?t h?i th?o khoa h?c qu?c t? (t? ti?ng Nh?t - tsu có nghia “c?ng” và nami có nghia “sóng”) và có khi du?c hi?u là “sóng th?n”. Tuy nhiên, nhu các chuyên gia NOAA xác d?nh, tsunami th?t ra không liên quan t?i sóng. Sóng là k?t qu? c?a s?c gió và th?y tri?u là ?nh hu?ng c?a l?c h?p d?n c?a M?t Trang, M?t Tr?i cùng các hành tinh; trong khi tsunami không gây ra b?i sóng to gió l?n và cung ch?ng liên quan d?n th?y tri?u. Ð?c tính c?a tsunami là sóng nu?c nông (shallow - water waves) - khác v?i sóng b?i gió (wind - generated waves). Sóng b?i gió thu?ng có chu k? (th?i gian gi?a hai d?t sóng liên ti?p) kho?ng 5-20 giây và d? dài (kho?ng cách gi?a hai d?t sóng liên ti?p) kho?ng 100-200m (website NOAA). Trong khi dó, tsunami có chu k? 10-120 phút và bu?c sóng có th? lên d?n 500km. Hon n?a, sóng b?i gió thu?ng m?t nang lu?ng sau m?t quãng di chuy?n; trong khi dó do d?ch chuy?n ng?m trong lòng d?i duong, tsunami có th? di c?c nhanh và không m?t nhi?u nang lu?ng. M?t cách c? th?, b?i v?n t?c tsunami liên quan t?i d? sâu nên khi d? sâu nông d?n, v?n t?c tsunami cung bi?n m?t nhung t?ng nang lu?ng tsunami h?u nhu gi? nguyên. Trong d?i duong sâu kho?ng 6.100m, tsunami di chuy?n ch?ng 890km/gi? (b?ng v?n t?c máy bay) và nó có th? lu?t t? bên này d?n bên kia Thái Bình Duong trong không d?y m?t ngày. Khoa h?c gi?i quy?t tsunami nhu th? nào? Trong l?ch s? Ð?a C?u, ngu?i ta còn ghi nh?n s? xu?t hi?n c?a mega-tsunami (t?i Madagascar, cách nay kho?ng 4.000 nam), v?i ng?n sóng có th? cao d?n 100m ho?c hon. Các c?m qu?n d?o núi l?a nhu Réunion ho?c Hawaii r?t có th? là nguy co sinh ra mega-tsunami (tsunami c?c m?nh) trong tuong lai, do c?u trúc to c?a chúng không d? ?n d?nh và có th? s?p b?i m?t nguyên nhân nào dó. M?t khi di?u này x?y ra, s? xu?t hi?n mega-tsunami h?u nhu là ch?c ch?n (vài nam g?n dây ngu?i ta dã tìm th?y d?u v?t m?t s? m?nh v? roi ra t? “thân” c?a qu?n d?o Hawaii). Noi có th? gây ra mega-tsunami n?a là d?o La Palma thu?c qu?n d?o Canary. Trong v? phun dung nham nam 1949, vài ph?n ? n?a phía Tây c?a r?ng Cumbre Vieja (La Palma) dã roi xu?ng Ð?i Tây Duong. Quá trình này hình thành có l? do áp l?c t? s?c nóng nham th?ch và nu?c b?c hoi b? k?t trong c?u trúc d?o, khi?n toàn b? co c?u d?o b? chao d?o. N?u m?t d?t phun dung nham m?nh n?a x?y ra, n?a phía Tây c?a d?o (kho?ng 500 t? t?n) có th? roi ùm xu?ng bi?n và mega-tsunami ti?p theo là di?u không th? tránh kh?i. Vài tram nam tr? l?i dây, th? gi?i dã ch?ng ki?n m?t s? mega-tsunami cu?ng d? nh?, ch?ng h?n d?t tsunami sinh ra do tr?n d?ng d?t ? Kamchatka vào ngày 17-10-1737 (ng?n tsunami cao hon 50m). Nhi?u qu?c gia Thái Bình Duong, d?c bi?t là Nh?t B?n, d?u trang b? h? th?ng quan sát và báo d?ng tsunami (ngoài ra còn có h? th?ng hi?n d?i CREST - Consolidated Reporting of Earthquakes and Tsunamis - l?p t?i duyên h?i Mi?n Tây Hoa K?). Tuy nhiên, h? th?ng báo d?ng tsunami ch? là gi?i pháp du?ng nhu mang tính tâm lý nhi?u hon là dem l?i d? tin c?y khoa h?c. Dù tâm ch?n d?ng d?t trong lòng bi?n có th? dò ra c?c nhanh, nhung ngu?i ta v?n không th? bi?t nh?ng thay d?i trong lòng bi?n di?n ra nhu th? nào v?i m?c d? nhi?u ít (d? có th? bi?t chính xác tsunami xu?t hi?n hay không). Cho d?n nay (theo website Trung Tâm Nghiên C?u tsunami thu?c Vi?n Ð?i H?c Washington), chua h? th?ng nào có th? phát hi?n tsunami tru?c khi nó dem d?n th?m h?a, và cung chua h? th?ng nào có th? tính du?c th?i gian gi?a m?t tr?n d?ng d?t và m?t tsunami ti?p theo. Ch?ng h?n d?t tsunami vào ngày 12-7-1993, gây ra b?i tr?n d?ng d?t ngoài khoi d?o Hokkaido (Nh?t), tsunami dã xu?t hi?n ch? sau 5 phút. Trong d?t tsunami ngày 26-12-2004, sóng m?nh d?n t?n Mi?n Nam Thái Lan kho?ng m?t ti?ng d?ng h? sau d?ng d?t. Hai ti?ng ru?i sau, dòng tsunami d?ch chuy?n kho?ng 1.600km b?t d?u ào vào ?n Ð?, Sri Lanka, ti?p dó là Malaysia, Maldives, Mi?n Ði?n, Bangladesh… r?i cu?i cùng d?n Somalia. M?t bài h?c d?m nu?c m?t H?u h?t d? báo d?a ch?n d?u xác d?nh b?ng cách d?a vào phép tính chu k?. Tr?n d?ng d?t 7,6 d? Richter t?i Ðu?ng Son (Hà B?c, Trung Qu?c) gi?t ch?t 250.000 ngu?i vào nam 1976 và tr?n d?ng d?t 6,9 d? Richter t?i Kobe (Nh?t) làm thi?t m?ng 5.000 n?n nhân vào nam 1995 d?u n?m ngoài con m?t quan sát c?a thi?t b? d? báo. M?t phân tích k? lu?ng phay San Andreas g?n Parkfield t?i trung tâm California t?ng d? báo m?t tr?n d?ng d?t nh? có th? x?y ra vào d?u th?p niên 1990, nhung nó ch? xu?t hi?n vào hon m?t th?p niên sau (ngày 28-9-2004). Và Ti?n Si Vladimir I. Keilis - Borok thu?c Vi?n Ð?i H?c California-Los Angeles t?ng d? báo m?t tr?n d?ng d?t 6,4 d? Richter t?i Mi?n Nam California trong kho?ng ngày 5-1 d?n 5-9-2004 nhung ch?ng di?u gì x?y ra. T? New York Times (28-12-2004) cho bi?t nhi?u nhà d?a ch?t h?c hi?n th?i cho r?ng không bao gi? có th? d? báo chính xác d?ng d?t b?i v? Trái Ð?t c?c k? không d?ng nh?t. B?t k? m?t tr?n d?ng d?t nh? nào cung ti?m ?n kh? nang tr? thành s? ki?n thiên tai l?n hon. Ti?n Si John Rundle, nhà d?a ch?t h?c thu?c Vi?n Ð?i H?c California - Davis, cho r?ng ngu?i ta ch? có th? d? báo ng?n h?n và di?u này tùy thu?c phuong pháp th?ng kê nh?n d?ng các di?m nóng. Dù th? nào khoa h?c cung không hoàn toàn b?t l?c tru?c tsunami. C?n nh?n m?nh là trong h?i th?o t?i Ti?u Ban Ð?i Duong Liên Chính Ph? (thu?c Liên Hi?p Qu?c) vào tháng 6-2004, các chuyên gia dã k?t lu?n “?n Ð? Duong ti?m ?n nguy co de d?a nghiêm tr?ng liên quan tsunami, x?y ra trong vùng ho?c t? v? trí xa hon” và r?ng khu v?c này nên du?c l?p h? th?ng báo d?ng nhu Thái Bình Duong” Tuy nhiên ?n Ð?, Thái Lan, Malaysia và m?t s? qu?c gia trong khu v?c l?i xem r?ng “dó là v?n d? c?a Thái Bình Duong”. Theo ý ki?n c?a Ti?n Si Tad Murty - chuyên gia tsunami thu?c Vi?n Ð?i H?c Manitoba (Canada): “Không có lý do gì d? b?t k? n?n nhân nào ch?t vì tsunami. Chúng ta có bi?u d? th?i gian d?ch chuy?n bao ph? toàn b? vùng ?n Ð? Duong. T? tâm ch?n d?ng d?t, th?i gian d?ch chuy?n tsunami d?n m?m ?n Ð? là b?n ti?ng. Quá d? th?i gi? d? báo d?ng”!
Powered By Nguoi-Viet Online