Bài 1: Nh?n l?i anh em, tìm l?i b?n bè

Nguy?n Van Huy

LTS: Tài li?u nghiên c?u du?i dây là c?a ông Nguy?n Van Huy xu?t hi?n trên trang nhà c?a t? Thông Lu?n. Hi?n nay t?i Hoa K?, dang có m?t phong trào dòi quy?n s?ng cho ngu?i Cham t?i Vi?t Nam. Nhân v?t n?i hi?n nh?t trong phong trào này là Ti?n Si Ð? H?i Minh. Nhân d?p này chúng tôi m?n phép trích dang tài li?u nghiên c?u này c?a ông Nguy?n Van Huy d? r?ng du?ng du lu?n. Bài dang nhi?u k?. (N.V.)

Cham là m?t trong 54 nhóm ch?ng t?c b?t kh? phân c?a dân t?c Vi?t Nam. Dân s? ngu?i Cham hi?n nay kho?ng 100,000 ngu?i, trong dó hon 2/3 d?nh cu t?i Phan Rang, Phan Rí, Phan Thi?t và Bình Tuy; s? còn l?i sinh s?ng t?i Châu Ð?c, Tây Ninh và Sài Gòn.

Cung nên bi?t, trong th?c t?, có kho?ng 400,000 ngu?i Cham sinh s?ng t?i kh?p noi trên th? gi?i, dông nh?t là t?i Kampuchia (270,000 ngu?i), k? d?n m?i t?i Vi?t Nam (100,000 ngu?i), sau là Thái Lan (15,000 ngu?i) và cu?i cùng là Liên Bang Mã Lai, nam 1979 dã ti?p nh?n kho?ng 10,000 ngu?i Cham d?n t? Kampuchia. H?i ngo?i có kho?ng 200 ngu?i Vi?t g?c Cham (hon 50 gia dình), da s? d?nh cu t?i Hoa K?.

Tài li?u nói v? nhóm dân cu này tuy có nhi?u nhung cung r?t thi?u. Ða s? các tài li?u vi?t v? các sinh ho?t có tính van hóa và xã h?i trong khi ph?n l?ch s? và sinh ho?t chính tr? c?a nhóm dân cu này hoàn toàn thi?u v?ng, n?u có chang thì n?i dung cung b? bóp méo d? phù h?p v?i nhu c?u tuyên truy?n c?a các ch? d? duong quy?n. Chính vì th? m?i khi d? c?p t?i c?ng d?ng ngu?i Cham, ngu?i Vi?t thu?ng có m?t nh?n th?c r?t mo h?, ch? bi?t d?i khái dó là m?t s?c t?c thi?u s? ? mi?n Trung và Châu Ð?c có nu?c da ngam den, phong t?c t?p quán, tín ngu?ng và van hóa khác v?i ngu?i Kinh. Tr?m tr?ng hon, ph?n l?n nh?ng ngu?i lãnh d?o d?t nu?c cung không n?m rõ ngu?n g?c nh?ng c?ng d?ng ch?ng t?c dã góp ph?n t?o thành dân t?c Vi?t Nam, do dó khó có th? xây d?ng m?t chính sách dân t?c phù h?p v?i u?c v?ng c?a t?ng c?ng d?ng. Chính vì th? n?i dung lo?t bài vi?t v? ngu?i Cham này nh?m khai thông b? t?c dó. Nh?n l?i anh em, tìm l?i b?n bè là ch?ng du?ng c?n thi?t tru?c khi cùng nhau xây d?ng m?t tuong lai chung.

NGU?I CHAM VÀ CÁC DANH XUNG

Cham là tên m?t nhóm dân cu, tru?c kia là th?n dân vuong qu?c Chiêm Thành (Campa, Champa, hay Cham Pa) cu, dã có m?t t? lâu d?i t?i mi?n Trung tru?c khi ngu?i Kinh d?n dây l?p nghi?p.

Tru?c khi di vào chi ti?t, tu?ng cung nên phân bi?t ngu?i Cham và ngu?i Champa. Cham là nhóm dân cu g?c Nam Ð?o (malayo-polynésien) sinh s?ng trên nh?ng vùng d?t th?p d?c duyên h?i mi?n Trung, Champa là toàn th? các nhóm dân cu thu?c vuong qu?c Chiêm Thành cu g?m c? ngu?i Cham d?ng b?ng l?n ngu?i Thu?ng (g?c Nam Ð?o ho?c Môn Khmer), sinh s?ng r?i rác trên các vùng r?ng núi phía Tây dãy Tru?ng Son, hay Tây Nguyên.

Champa là tên m?t loài hoa màu tr?ng h?ng nh?t, hay tr?ng vàng nh?t, có huong thom ngào ng?t có th? tìm th?y t?i kh?p noi trên duyên h?i mi?n Trung. Ngu?i Vi?t g?i là hoa s?, tên khoa h?c là Michelia Champaca Linn. Không bi?t ngu?i Champa dã ch?n loài hoa s? này d?t tên cho x? s? mình t? h?i nào, nhung ch? Champa dã du?c tìm th?y trên m?t bia ký có t? th? k? th? 6 t?i M? Son, vi?t b?ng ch? Ph?n (sanscrit). Tru?c dó, trong b? Geographica nam 150 sau công nguyên, Claudius Ptolémée (90-168), nhà d?a lý g?c Hy L?p và là s? gi? c?a hoàng d? La Mã Marc-Aurèle Antonin t?i Alexandrie (Ai C?p), dã có l?n nói t?i m?t x? tên Zamba trên vùng Vi?n Ðông. Sách Tân Ðu?ng thu, do Âu Duong Tu và T?ng K? biên so?n th? k? 10, phiên âm là Chiêm Bà khi nói v? Hoàn Vuong Qu?c (vuong qu?c Lâm ?p cu). V? sau Champa du?c ngu?i Vi?t bi?t qua tên phiên âm Hoa ng? là Chiêm Thành (Tchan-tcheng).

Tru?c kia ngu?i Vi?t g?i c?ng d?ng ngu?i Cham là Chiêm, Chàm, H?i... Nh?ng danh xung này du?c d?c theo cách vi?t c?a ngu?i Trung Hoa, hay theo cách phát âm c?a ngu?i mi?n Trung, do dó không ph?n ánh trung th?c danh xung chính xác c?a ngu?i Cham hi?n nay.

- Chiêm là tên g?i nh?ng cu dân sinh s?ng trên lãnh th? Chiêm Thành; danh xung Chiêm th?nh tho?ng v?n du?c nh?c nh? trong s? sách và tài li?u nghiên c?u, ngoài dân gian ít ai nói t?i.

- Chàm là cách d?c tr?i di t? ch? Champa; danh xung Chàm hi?n còn r?t thông d?ng trong dân gian, m?t vài d?a danh còn gi? ch? Chàm kèm theo nhu Cù Lao Chàm t?i Qu?ng Nam, Tháp Chàm t?i Phan Rang, qu?n Phan Lý Chàm, xã Ma Lâm Chàm t?i Bình Thu?n... Trong nu?c, nh?ng nhà dân t?c h?c dã thay ch? Chàm b?ng danh xung Cham t? lâu; di?u này dã làm hài lòng c?ng d?ng ngu?i Cham t?i c? Thu?n H?i l?n Châu Ð?c, vì là cách g?i dúng nh?t theo l?i phát âm t? ch? Cham-pa.

- Danh xung H?i r?t ít du?c nh?c d?n, ngu?i ch? th?y ch? này xu?t hi?n m?t vài l?n trong t?p tho Ðiêu Tàn, nam 1937, c?a Ch? Lan Viên. H?i là cách d?c tr?i di t? ch? Hroi (H'roi hay H? Roi), tên c?a m?t b? l?c son cu?c sinh s?ng trên vùng r?ng núi phía Tây các t?nh Qu?ng Nam, Qu?ng Ngãi và Bình Ð?nh. Ngu?i Hroi th?t ra cung là ngu?i Champa, vì tru?c kia là th?n dân c?a vuong qu?c Chiêm Thành cu di t?n lên Tây Nguyên tránh lo?n r?i d?nh cu luôn t?i dây, h? v?n còn gi? ngôn ng? và m?t s? phong t?c t?p quán c?a ngu?i Cham d?ng b?ng trong nh?ng sinh ho?t thu?ng nh?t. Ngoài ra còn ph?i k? thêm nh?ng nhóm Bahnar Cham, Bru-Vân Ki?u, Kaho, Raglai, Rhadé, Djarai, Stiêng, Churu v.v..., t?t c? d?u là th?n dân c?a vuong qu?c Chiêm Thành cu di t?n lên cao nguyên trong nh?ng giai do?n lo?n l?c r?i ? luôn t?i dây. Trên kh?p cao nguyên, nh?ng nhóm ngu?i m?i hòa nh?p và pha tr?n v?i các nhóm ngu?i cu t?o thành nh?ng s?c dân h?n h?p mang hai dòng máu Cham-Thu?ng trong nh?ng th?i di?m khác nhau. Ngu?i Cham lai Thu?ng g?i là Cham Pal, nhung ngu?i Vi?t ít bi?t d?n tên này. Vì không có truy?n th?ng d?t tên cho t?ng nhóm ngu?i, dân chúng g?c Kinh g?i chung t?t c? nh?ng cu dân sinh s?ng trên mi?n núi phía Tây là ngu?i Hroi, sau dó bi?n âm thành ngu?i H?i.

Ch? H?i mang m?t n?i dung x?u, dó là nh?ng nhóm man di chuyên di cu?p bóc, vì trong quá kh? ngu?i Hroi dã nhi?u l?n ti?n công vào các làng xã ngu?i Kinh cu?p bóc luong th?c, trong nh?ng giai do?n khó khan, du?i th?i các chúa Nguy?n. Sau này ngu?i Cham t?i Thu?n H?i g?i nh?ng cu dân g?c Cham sinh s?ng t?i các t?nh Qu?ng Nam, Qu?ng Ngãi và Bình Ð?nh là Cham Hoi hay Cham Hroi. S? sách Vi?t Nam th?i Nguy?n g?i chung là M?i Ðá Vách.

Ngoài ra cung có m?t s? ngu?i Cham lai Vi?t g?i là Cham Yuôn (Yuôn hay Yun có nghia là ngu?i Vi?t). Ngu?i Vi?t g?i là Kinh C?u, nhung danh xung này r?t ít ngu?i bi?t d?n vì ngu?i Kinh C?u luôn t? nh?n mình là ngu?i Kinh. Cung nên bi?t nh?ng binh si hay t?i d? g?c Kinh, b? dày ra vùng biên d?a giáp ranh v?i Chiêm Thành, dã l?p gia dình v?i nh?ng ph? n? Cham (mà h? cho là ngu?i Kinh c? xua), t? dó m?i sinh ra ch? Kinh C?u.

V? ngôn ng?, ngu?i Cham du?c nhi?u nhà nhân ch?ng h?c x?p vào h? Nam Ð?o (Malayo Polynésien), nghia là có ngu?n g?c xu?t phát t? các h?i d?o phía Nam vùng bi?n Ðông Nam Á. Ði?u này có th? dúng khi d?i chi?u van minh, van hóa c?a ngu?i Cham v?i van minh, van hóa c?a các dân t?c cùng h? ngôn ng? t?i Ðông Nam Á vào th?i t?o d?ng. Nhung qua nh?ng khám phá kh?o c? g?n dây, van minh và van hóa c?a ngu?i Cham t?i Vi?t Nam không hoàn toàn do ngo?i nh?p mà có s? pha tr?n y?u t? van minh và van hóa c?a nh?ng nhóm cu dân b?n d?a có m?t t? tru?c.

Trong th?c t? không có b? t?c nguyên th?y nào có tên Cham. Cham ch? là tên g?i c?a nhi?u nhóm dân cu sau này ch?n sinh s?ng trên lãnh th? c?a vuong qu?c Champa hay Chiêm Thành cu, g?i chung là ngu?i Champa, ch? không ph?i tên riêng c?a m?t nhóm ch?ng t?c. Sau này c?ng d?ng ngu?i Cham d?ng b?ng ch?p nh?n danh xung Cham, và d?ng hóa ngu?n g?c Nam Ð?o c?a mình v?i n?n van minh và van hóa Chiêm Thành cu, d? phân bi?t v?i các nhóm Champa khác xu?t phát t? nhi?u ngu?n g?c ngôn ng? và ch?ng t?c khác nhau. Có th? nói vuong qu?c Chiêm Thành xua kia là m?t liên bang da ch?ng và da van hóa.

N?N VAN HÓA C? CHAMPA

Sau khi dã th?ng lãnh toàn b? các khu v?c có dân cu sinh s?ng trên vùng duyên h?i mi?n Trung, t? th? k? th? 2 d?n th? k? 8, các nhóm ngu?i h?i d?o g?c Malayo Polynésien b?t d?u thi?t d?t n?n t?ng v?t ch?t d? tr? vì lâu dài : xây d?ng kinh thành, ph? bi?n l?i s?ng d?nh canh và t? ch?c xã h?i theo ki?u lãnh chúa. Vì trình d? van hóa không cao nhung gi?i chinh chi?n, nh?ng nhóm này m?t m?t ch? luu gi? m?t ph?n c?a n?n van minh h?p th? qua các d?o si và thuong nhân ?n Ð? (ch? Ph?n và van hóa ?n Ð?) d?n dây trao d?i hàng hóa hay t?m trú, m?t khác v?n duy trì m?t s? t?p t?c, van hóa b?n d?a c? truy?n c?a mình. Qua nh?ng di tích và van hóa còn l?i, ngu?i ta nh?n th?y t?t c? d?u có s? pha tr?n gi?a y?u t? b?n d?a và ?n Ð?. Tuy v?y, v?i th?i gian, van hóa ?n Ð? d?n d?n tr? thành y?u t? d?c tôn, l?n át van hóa b?n d?a ? phía Nam và Trung Hoa ? phía B?c.

Nhung các d?o si và thuong gia ?n Ð? ch? truy?n bá van minh, van hóa, t? ch?c xã h?i, k? thu?t hàng h?i, buôn bán và canh tác nông nghi?p c?a h? cho gi?i vuong quy?n và các lãnh chúa d?a phuong mà thôi, qu?n chúng dân gian không du?c chi?u c? t?i. S? phân bi?t này có nhi?u lý do, th? nh?t là qu?n chúng dân gian không có trình d? van hóa cao, th? hai là h? không ph?i là thành ph?n có quy?n quy?t d?nh, th? ba là s? tuân th? các di?u lu?t c?a d?o Bà La Môn, d?ng c?p này không th? giao ti?p v?i d?ng c?p kia. Và qua dó, nh?ng d?o si Bà La Môn d?n d?n du?c các lãnh chúa tr?ng v?ng và gi? nh?ng vai trò cao trong tri?u chính d? giúp h? cai tr? h?u hi?u và lâu b?n.

Lu?t Manu c?a d?o Bà La Môn (Brahmanism) phân chia xã h?i thành b?n d?ng c?p (castes). Ð?ng d?u là Brahman, t?c gi?i d?o si (ph?n l?n là ngu?i ?n Ð?), du?c cho là sinh ra t? mi?ng c?a Brahma (Ph?m Thiên), n?m quy?n van hóa tu tu?ng và h?c thu?t. Th? hai là Ksatriya (Lý Ð? L?i), t?c d?ng c?p vua chúa, quí t?c, chi?n si (ph?n l?n là ngu?i Cham g?c Nam Ð?o), du?c sinh ra t? hai cánh tay c?a Brahma nên n?m quy?n chính tr? và quân s?. Th? ba là Vaisya (Ph? Xá), t?c gi?i thuong gia và phú nông (da s? là ngu?i Cham giàu có và ngu?i Thu?ng g?c Nam Ð?o), du?c sinh ra t? hai dùi c?a Brahma nên có quy?n làm kinh t? và xây d?ng. Th? tu là Sudra (Th? Ðà), t?c d?ng c?p th? th? công, b?n dân (da s? là các s?c dân mi?n núi và tù binh), du?c sinh t? hai bàn chân c?a Brahma ch? d? b? sai khi?n và làm nô d?ch.

Tuy v?y, trong giai do?n d?u, do ch?u ?nh hu?ng c?a n?n van hóa Trung Hoa và Ph?t phái Ð?i Th?a, không th?y có s? phân chia d?ng c?p xã h?i trong nh?ng bia ký tìm du?c trên lãnh th? B?c Chiêm Thành. Ngu?c l?i trên lãnh th? Nam Chiêm Thành, d?ng c?p Sudra v?n ti?p t?c t?n t?i cho t?i th? k? 19. Ngày nay d?ng c?p Brahman ch? còn th?y trong các d?p t? l? c?a giáo dân d?o Bà La Môn (các th?y Paseh, Tapah) và d?o Bani mà thôi (các th?y Char, Po Adhya, Po Bac), nhung dã bi?n d?ng r?t nhi?u so v?i nguyên th?y.

Ngu?i Cham theo d?o Bà La Môn du?c g?i là Cham Jat, t?c ngu?i Cham chính th?ng. Ð?o Bà La Môn tr? thành tôn giáo chính trong giai do?n d?u, t? th? k? 3 (theo bia Võ C?nh ? Nha Trang). Tuy g?i là tôn giáo chính nhung ch? gi?i vuong tôn quí t?c m?i có quy?n hành l? và d? l? mà thôi, qu?n chúng dân gian hoàn toàn b? c?m. Ð?o Bà La Môn lúc ban d?u phát tri?n m?nh t?i mi?n Nam Chiêm Thành r?i phát tri?n ra mi?n B?c t? th? k? th? 4, du?i tri?u vua Bhadravarman I (Fan-houta hay Ph?m H? Ð?t), ngu?i sáng l?p ra tri?u d?i Gangaraja (sông Gange, ?n Ð?). Ð?o Bà Là Môn gi? vai trò d?c tôn trong các tri?u chính cho d?n th? k? 10, sau dó nhu?ng vai trò l?i cho d?o Ph?t Ti?u Th?a (Thevada). Du?i tri?u vua Indravarman II (th? k? 9), pháp danh Paramabuddhaloka, d?o Ph?t và d?o Bà La Môn cùng nhau phát tri?n, nhi?u tu vi?n và chùa du?c xây d?ng t?i Ð?ng Duong th? Buddha và th?n Siva.

Ph?t giáo Ti?u Th?a tuy du?c du nh?p cùng lúc v?i d?o Bà La Môn nhung không phát tri?n m?nh vì không th?a nh?n tính c?c doan c?a giai c?p c?m quy?n duong th?i, do dó ch? phát tri?n m?nh trong gi?i dân gian. Ph?t giáo t?i Champa có hai phái : phái Arya Sammitinikaya (Ti?u Th?a) và phái Sarva Stivadanikaya (Ð?i Th?a), da s? Ph?t t? Cham trong giai do?n d?u theo phái Ti?u Th?a. Mi?n Nam Chiêm Thành không có d?u v?t gì v? Ph?t giáo Ð?i Th?a; ngu?c l?i t?i mi?n B?c, do ?nh hu?ng Trung Hoa, Ph?t giáo Ð?i Th?a do các tu si Trung Hoa mang vào phát tri?n m?nh t? th? k? th? 6 d?n th? 9, nh?t là trong gi?i dân gian sinh s?ng t?i châu th? sông H?ng và sông Mã (C?u Chân, Nh?t Nam), sau dó thì m?t h?n.

Ngôn ng? c?a ngu?i Cham cung r?t khó xác d?nh. Nói ngu?i Cham có m?t ngôn ng? d?c thù là không dúng. Th? dân b?n d?a lúc ban d?u có l? dã trao d?i v?i nhau b?ng ngôn ng? c? Mã Lai, k? là th? ng? Nam Ð?o. V? sau m?t s? dân cu t? phía Nam tràn lên mi?n B?c và mi?n núi l?p nghi?p góp ph?n pha tr?n ng? âm Môn Khmer vào ti?ng d?a phuong. R?i nh?ng d?t di dân t? ngoài bi?n (Java, Sumatra), nh?ng dân t?c phuong B?c (Van Lang, Trung Hoa) và nh?ng n?n van minh khác (?n Ð?, ? R?p) liên ti?p gia nh?p vào vùng d?t này, ngôn ng? c?a ngu?i Champa dã bi?n d?i, phân hóa thành nhi?u h? khác nhau (nh?t là các s?c dân mi?n núi), m?c d?u v?y y?u t? Nam Ð?o v?n là m?nh nh?t, ?nh hu?ng và chi ph?i d?n l?i phát âm chính c?a ngu?i Cham.

T?i mi?n B?c, do ?nh hu?ng c?a Trung Hoa nh?ng b?c vuong tôn có th? dã s? d?ng ch? Hán trong các van thu trao d?i v?i các quan l?i nhà Hán t?i Giao Ch? cho t?i nam 192, lúc dó còn là lãnh th? thu?c nhà Hán (qu?n Tu?ng Lâm). Nhung d?n d?i con cháu Khu Liên, ngu?i sáng l?p vuong qu?c Lâm ?p d?u th? k? th? 3, nhi?u phái b? du?c c? sang Giao Ch? tri?u c?ng, các van thu d?u vi?t b?ng ch? H? (t?c ch? Ph?n c?). Ði?u này ch?ng t? ngu?i ?n Ð? (tu si và thuong nhân) dã vào Lâm ?p truy?n giáo và giao thuong tru?c th? k? th? 2 và dã ph? bi?n ch? vi?t. Nh?ng d?a danh và tên các vuong tri?u t? th? k? th? 3 tr? di d?u mang tên ?n Ð?, k? c? tên nu?c (Campapura là tên m?t d?a danh t?i mi?n b?c ?n Ð?). Ch? Ph?n tr? thành ch? qu?c ng? c?a vuong qu?c Champa c? t? th? k? 2. Nh?ng bia ký tìm du?c d?u du?c kh?c b?ng ch? sanskrit, t?c ch? Ph?n c?.

Lâu d?n ch? Ph?n c? có nhi?u thay d?i. Ngu?i Cham pha tr?n và bi?n c?i ch? Ph?n c? thành ti?ng “Cham m?i”, nh?t là t? sau th? k? 15 khi vuong qu?c mi?n B?c b? tan rã, dân chúng Nam Chiêm Thành ch? s? d?ng ch? “Cham m?i” và còn áp d?ng cho d?n ngày nay. Ch? “Cham m?i” có nhi?u trùng h?p v?i các lo?i ch? vi?t c?a các dân t?c h?i d?o Ðông Nam Á, nh?t là v?i ngôn ng? Malaysia và Indonesia.

Ð?o H?i du?c ngu?i ? R?p truy?n bá vào Ðông Nam Á t? th? k? th? 7, m?nh nh?t là trong các qu?n d?o Sumatra, Java, bán d?o Mã Lai và các h?i d?o nh? phía dông nam Philippines. Ngu?i “Java” (cách g?i chung nh?ng nhóm dân cu h?i d?o th?i dó) h?p th? giáo lý d?o H?i qua các giáo si và thuong nhân ? R?p tr?n ch?y nh?ng cu?c thánh chi?n d?m máu dang x?y ra quanh vùng bi?n Ð?a Trung H?i và Trung Ðông t? th? k? th? 7 d?n th? k? th? 9. Y?u t? h?p d?n dân cu Nam Ð?o theo d?o H?i là tính (thi?n) tuy?t d?i c?a nó : không tôn th? hình tu?ng và xây d?ng d?n dài nhu d?o Bà La Môn. Dân cu h?i d?o, da s? là thành ph?n ngu dân, dã theo d?o r?t dông vì không mu?n tham gia xây d?ng d?n dài tôn th? các v? th?n Ba La Môn giáo n?a. Khi các “h?i t?c Java” (cách g?i nh?ng ngu ph? không hành ngh? dánh cá mà ch? chuyên di cu?p bóc ngoài khoi Bi?n Ðông) d? b? lên mi?n Trung, h? dã mang theo m?t s? sinh ho?t c?a n?n van minh và van hóa H?i giáo d?n v?i các nhóm dân cu b?n d?a. Ðó ch? là nh?ng hi?n tu?ng r?i r?c vì da s? dân cu?p bi?n không có trình d? van hóa cao, không th? v?a cu?p bóc v?a truy?n d?o.

Nhi?u thuy?n buôn ? R?p t? các h?i c?ng Basra, Siraf và Oman dã d?n buôn bán v?i Chiêm Thành trong các th? k? 7 và 9, nhung không du?c dón ti?p n?ng h?u vì ngôn ng? b?t d?ng, do dó không th? truy?n d?o cho dân chúng d?a phuong. Hon n?a thuong nhân ? R?p không ? l?i nhu ngu?i ?n Ð? vì s? cu?p bóc, thêm vào dó h? cung không thích h?p v?i khí h?u nhi?t d?i gió mùa c?a mi?n Trung. Ð?o H?i du?c truy?n bá vào vuong qu?c Chiêm Thành qua trung gian các nhà ngo?i giao và thuong nhân Java và Sumatra ngoài khoi Bi?n Ðông. Vì l? dó, d?o H?i t?i Chiêm Thành có nhi?u khác bi?t so v?i d?o H?i chính th?ng.

M?c th?i gian d?o H?i du?c du nh?p vào Chiêm Thành là th? k? 10. Du?i th?i vua Indravarman III (918-959), t? tu?ng Po Klun Pilih Rajadvara nh?n cho m?t s? gia dình hoàng t?c Rahdar Ahmed Abu Kamil, Naqib Amr, Ali (tr?n ch?y chính sách cai tr? kh?c nghi?t c?a nh?ng ti?u vuong Java) vào t? n?n. Nh?ng ngu?i này dã nhân d?p truy?n bá luôn giáo lý d?o H?i cho các gia dình hoàng gia Chiêm Thành.

Trong các th? k? sau m?i có thêm các giáo si, thuong gia và giáo dân H?i giáo Java t? Bi?n Ðông vào gi?ng d?y giáo lý, l?n này cho qu?n chúng. Qua tu cách và l?i s?ng d?o c?a các ngu?i H?i giáo Java, giáo lý d?o H?i chinh ph?c nhanh chóng d?c tin c?a qu?n chúng Chiêm Thành, th?t ra h? cung không mu?n b? tu?c h?t tài nguyên nhân v?t l?c d? xây d?ng nh?ng d?n dài Bà La Môn giáo n?a. Nhi?u ngu?i Cham dã du?c thuong nhân và giáo si Java dua sang ? R?p h?c d?o. Ð?o H?i du?c dông d?o ngu?i theo và tr? thành tôn giáo th? hai c?a vuong qu?c Chiêm Thành, sau d?o Bà La Môn, t? th? k? th? 11 d?n th? k? 15. Ch? ? R?p du?c du nh?p vào vuong qu?c Chiêm Thành cùng v?i d?o H?i, nhung không l?n át du?c ch? Ph?n.

V? vua theo d?o H?i du?c bi?t d?n nhi?u nh?t là Po Alah (Po Ovlah, Po Âu Loah hay Po Allah), tr? vì 36 nam (1000-1036) t?i Sri Bini (Qui Nhon). Po Alah h?c d?o ? La Mecque 37 nam r?i m?i v? nu?c tr? vì. Du?i tri?u vua Po Alah, d?o Bà La Môn và d?o H?i phát tri?n r?t m?nh, nhi?u d?n th? Siva và nhà th? H?i giáo du?c xây d?ng t?i Amavarati (M? Son-Qu?ng Nam). Ð?o H?i r?t th?nh hành t?i Thu?n H?i (các t?nh Ninh Thu?n, Bình Thu?n ngày nay), nhung cung bi?n c?i d?n theo th?i gian, theo phong t?c và l?i s?ng c?a ngu?i d?a phuong, m?t d?n tính chính th?ng c?a d?o H?i ? R?p. Ð?o H?i t?i Thu?n H?i có tên là d?o Bani (H?i giáo bi?n c?i), ngu?i Cham theo d?o Bani du?c g?i là Cham Bani d? phân bi?t v?i ngu?i Cham theo d?o H?i chính th?ng, g?i là Cham Islam. 3/5 ngu?i Cham t?i Thu?n H?i theo d?o Bà La Môn, 2/5 còn l?i theo d?o Bani. Tuy v?y t?i Thu?n H?i cung có ba làng Cham Islam (2 ? Van Lâm và 1 ? Phu?c Nhon, huy?n Ninh Phu?c, chi?m t? l? 30% so v?i ngu?i theo d?o Bani).

V? sau, khi b? áp b?c và chi?n tranh de d?a, m?t m?ng l?n giáo dân theo d?o Bà La Môn và d?o H?i ch?y sang Chân L?p và Java sinh s?ng. Khi d?nh cu t?i Chân L?p, ngu?i Cham b? nhóm H?i giáo Mã Lai d?ng hóa, c?ng d?ng Cham và Mã Lai t?i dây du?c g?i chung là Khmer Islam. T?i Chân L?p sau m?t th?i gian xung d?t chính tr? và tôn giáo v?i ngu?i Khmer (theo d?o Bà La Môn và Ph?t giáo Ti?u Th?a), m?t s? ngu?i Cham dã ch?y v? Châu Ð?c l?p nghi?p, da s? là thành ph?n tu si, trí th?c, nông dân và thuong nhân. Ngu?i Cham t?i dây h?c kinh Coran vi?t b?ng ch? ?-R?p. Ðu?c nh?ng thuong nhân ?-R?p di cu truy?n cho cách th?c buôn bán, ngu?i Khmer Islam và Cham Islam r?t gi?i buôn bán.

T?i mi?n Trung, các th?y Char (Po Char) c?a ngu?i Cham Bani thay m?t giáo dân gi? d?o. Tín d? Bani ch? gi? d?o vào mùa chay (ramadan) mà thôi, không nh?t thi?t ph?i c?u kinh 5 l?n m?t ngày hay an chay tru?ng. Ngu?c l?i ngu?i Cham theo d?o H?i t?i Châu Ð?c gi? d?o dúng theo lu?t c?a H?i giáo chính th?ng : tín d? d?u hu?ng v? La Mecque 5 l?n trong ngày d? c?u nguy?n, h? r?t kiêng c? trong vi?c an u?ng và r?t kh?t khe trong vi?c l?p gia dình.

TRUY?N THUY?T V? CÁC DÒNG VUONG TÔN

Theo truy?n thuy?t, các dòng vuong tôn c?m quy?n t?i Chiêm Thành d?u xu?t thân t? hai dòng h? l?n. M?i dòng h? l?y m?t v?t t? (totem) làm bi?u tu?ng. Dòng vuong tôn ? phía Nam l?y cây Cau (Kramukavansa) làm bi?u tu?ng, nh?ng nhà nghiên c?u g?i là chi b?, b? t?c hay th? t?c Cau. Dòng vuong tôn ? phía B?c l?y cây D?a (Narikelavansa) làm bi?u hi?u, g?i là chi b?, b? t?c hay th? t?c D?a. Ch? nh?ng truy?n nhân xu?t thân t? hai dòng h? này m?i du?c công nh?n lên ngôi vua, t?c ph?i thu?c d?ng c?p Brahman và Ksatriya. Nh?ng ngu?i dân thu?ng, cho dù có tài gi?i hay anh dung d?n dâu cung không du?c công nh?n là vua n?u không ch?ng minh có liên h? huy?t th?ng d?n hai dòng h? này, t?c ph?i do m?t ph? n? mang dòng máu vuong tôn sinh ra.

Trong l?ch s? Chiêm Thành, nhi?u ngu?i xu?t thân là dân thu?ng ph?i bi?n h? có th?n linh y?m tr? d? lên ngôi vua nhu Ph?m Van (nguyên là m?t ngu?i chan dê g?c Hoa), Luu K? Tông (m?t ngu?i Vi?t mu?n lên làm vua nhung không du?c dân chúng tuân ph?c) hay nhi?u v? tu?ng khác sau khi dã h? d?i th? chính tr?.

Th?t ra ngu?i dân thu?ng khó gi? du?c ngôi cao trong xã h?i Chiêm Thành vì không bao gi? có co h?i, hon n?a nh?ng ngu?i thu?c giai c?p vuong tôn, d?c bi?t là gi?i vuong tôn n? phái, ch? l?p gia dình v?i nh?ng dòng vuong tôn v?i nhau, do dó không có nh?ng cu?c hôn nhân không môn dang h? d?i và ít có nh?ng cu?c hôn nhân d? ch?ng, d? giáo. Ph? n? quí t?c Cham ch? ch?n ch?ng cùng d?ng c?p, da s? cung phi c?a các vua Chiêm Thành d?u xu?t thân t? các gia dình quí t?c. Khi m?t vua Champa cu?i m?t ngu?i v? ngo?i qu?c, ông ta ch? có th? l?p gia dình v?i con gái c?a nh?ng vua chúa thu?c các vuong tri?u khác, ch? không th? l?y m?t ngu?i thu?ng dân.

Xã h?i Chiêm Thành tuy theo ch? d? m?u h? nhung l?i ph? quy?n. Trong gia dình, ngu?i dàn bà, g?i là M? c?, d?m nhi?m vai trò ch?n ngu?i k? th?a, bàn th?o tuong lai con cái, ch?n ch?ng cho con gái, d?ng ra cu?i h?i, gìn gi? bàn th? t? tiên, gi? gìn huong h?a. Ngoài xã h?i, ngu?i dàn ông có toàn quy?n quy?t d?nh vi?c canh tác, giao thi?p và buôn bán, nhung ch? ngu?i con trai hay dàn ông nào du?c sinh ra b?i m?t ngu?i m? thu?c dòng quí t?c m?i du?c ch?p nh?n làm vua hay gi? vai trò cao trong tri?u dình.

Tài li?u c? và truy?n thuy?t Cham cho bi?t truy?n nhân c?a nh?ng dòng h? v? vua cai tr? vuong qu?c Champa là hai v? n? th?n du?c sinh ra b?i n? th?n Sakti Bhagavati, v? c?a Siva : Visitrasaga cho các vua phía Nam và Uroja cho các vua phía B?c. Ch? nh?ng ngu?i mang dòng máu t? nh?ng ph? n? này m?i du?c gi? nh?ng d?a v? cao và n?m gi? vai trò lãnh d?o, con cháu c?a h? có th? là nh?ng ngu?i sinh s?ng t?i d?ng b?ng hay trên mi?n núi.

Hình tu?ng Linga (b? ph?n sinh d?c tu?ng trung cho s?c m?nh c?a phái nam, bi?u tu?ng c?a kh? nang tái t?o) tu?ng trung cho th?n Siva (nam tính) hi?n thân qua n? th?n Uroja. Hình tu?ng Yoni (co quan sinh s?n c?a phái n?, bi?u tu?ng c?a kh? nang du?ng d?c) tu?ng trung cho n? th?n Bhagavati (n? tính) hi?n thân qua n? th?n Visitrasaga. Uroja còn du?c g?i là th?n Núi, Visitrasaga là th?n Bi?n. Tu?ng Uroja du?c xây d?ng trên các tri?n núi ? phía B?c, tu?ng n? th?n Bhagavati du?c tôn th? nhi?u trên nh?ng vùng bình nguyên phía Nam, c?nh các b? bi?n. [V? th?n b?o v? vuong qu?c Nam Chiêm Thành là n? th?n Yan Po Nagar (Bà M? Ð?t Nu?c hay Thiên Y Thánh M?u)]. Chính nh?ng phân chia dòng t?c Nam và B?c này m?i n?y sinh ra huy?n tho?i v? các b? t?c Cau và D?a.

V? b? t?c Cau, theo truy?n thuy?t, vào th?i xa xua m?t v? vua cai tr? phuong Nam m?t hôm th?y bên c?nh cung dình có m?t cây cau tr? m?t bu?ng trái th?t l?n và th?t d?p. Ð?n ngày tr? hoa, bu?ng cau không n?, nhà vua th?c m?c li?n sai m?t gia nhân tr? tu?i trèo lên hái xu?ng xem sao. Gia nhân mang xu?ng dâng lên vua. Vua l?y guom báu ch? mo cau ra thì th?y m?t em bé m?t mui h?ng hào d?p d?. Nhà vua r?t vui m?ng, nh?n làm con nuôi và d?t tên là Radja Po Klong, t?c hoàng t? Po Klong (Po Klau). Mo cau b?c hoàng t? du?c dùng làm m?c d? c?a hoàng gia và mui nh?n c?a mo cau du?c bi?n thành guom báu c?a nhà vua. M?c d? và guom báu sau này tr? thành bi?u tu?ng cho uy quy?n c?a các v? vua Chiêm Thành phía Nam.

Hoàng t? Po Klong không ch?u bú s?a c?a ngu?i thu?ng mà ch? bú s?a c?a m?t con bò to ngu s?c. Ðó cung là lý do gi?i thích t?i sao ngu?i Cham ? phía Nam sau này t? ch?i gi?t và an th?t bò. Hoàng t? Po Klong càng l?n lên càng d?p và kh?e m?nh. Nhà vua sau dó g? con gái và cho k? nghi?p. Khi lên ngôi, Po Klong cho xây m?t cung thành tuy?t m? tr?i r?ng trên b?y ng?n d?i, d?t tên là Bal.

Bal sau này là th? dô c?a các ti?u vuong qu?c Champa theo ti?ng “Cham m?i”, nhu Bal Cau ? Phan Rang, Bal Canar ? Phan Rí (thôn T?nh M?) c?a b? t?c Cau. Chuy?n bò ngu s?c là d?a theo truy?n thuy?t Bò Th?n c?a d?o Bà La Môn bên ?n Ð?, ý mu?n nói bò là m?t v? th?n, dân chúng ph?i tôn th? không du?c an th?t hay s? d?ng phó s?n c?a bò d? t? lòng tôn kính th?n linh.

V? b? t?c D?a, các dòng vuong tôn phuong B?c cung d?a theo truy?n thuy?t trên d? t?o s? huy?n bí v? dòng dõi vuong quy?n c?a mình, nhung d?i bu?ng cau thành bu?ng d?a và mo cau thành mo d?a. Theo l?i k? l?i, m?t v? hoàng t? du?c sinh ra t? m?t mo d?a, làm con nuôi m?t v? vua, l?y m?t cô công chúa và sau dó du?c tôn lên làm vua. Không rõ v? vua này tên gì, các nhà nghiên c?u Cham h?c và kh?o c? chua tìm ra s? tích.

Th?t ra, các dòng vuong tôn phía B?c, vì ch?u ?nh hu?ng mu?n màng n?n van minh ?n Ð?, ph?i tìm trong kho tàng dân gian m?t câu chuy?n huy?n bí d? cao dòng t?c vuong quy?n c?a mình d? t? ra ngang hàng v?i các dòng vuong tôn phía Nam. Tuy nhiên, do ch?u nhi?u ?nh hu?ng c?a van hóa Trung Hoa lúc ban d?u, thay vì ph?i th? v?t t? (cây Cau hay Bò Th?n) nhu ngu?i phía Nam, ngu?i Cham phía B?c d? cao cây D?a nhu m?t bi?u tu?ng huy?n bí c?a uy quy?n - nhu ngu?i Hoa d? cao con r?ng hay con phu?ng. Hon n?a, v?t t? c?a ngu?i Cham phuong B?c không mang ý nghia tôn giáo mà ch? thu?n túy là m?t bi?u tu?ng. Tu?ng mà ngu?i Cham mi?n B?c tôn th? là Buddha, Siva và các v? th?n ?n Ð? khác. M?t v? vua làm du?c nhi?u t?t cho dân chúng, khi ch?t di du?c dân chúng t?c tu?ng và l?p d?n th? tôn kính nhu m?t v? Ph?t. Tên v? vua quá c? thu?ng du?c k?t h?p v?i tên th?n Isvara (t?c Siva), do dó tên sau cùng c?a các v? vua quá c? thu?ng có thêm ch? “vara” (nhu Bradresavara, Sambhudresavara) d? th?n thánh hóa ngôi v? c?a mình, vua là do th?n sai xu?ng cai tr? dân gian.

Qua s? phân chia này, trong su?t dòng l?ch s? c?a vuong qu?c c? Champa, các bia ký ghi l?i r?t nhi?u tranh ch?p gi?a hai b? t?c v? quy?n lãnh d?o, không b? t?c nào ch?u nhu?ng b? t?c nào. B? t?c D?a b? coi là b? t?c bình dân (không tinh khi?t) thu?ng b? các dòng vuong tôn b? t?c Cau (t? nh?n là truy?n nhân chính th?ng) khinh thu?ng. Tuy nhiên vì quy?n l?i c?a d?t nu?c, nhi?u lúc hai b? t?c này dã bi?t k?t h?p l?i v?i nhau thành m?t d? d?i phó v?i k? thù chung.

NGUY?N VAN HUY