Hình bên: Hon 2,000 ngu?i dã d?n d? dám tang Mstislav Rostropovich hôm 29 Tháng Tu, nh?ng ngu?i hâm m? d?n du?c g?n thì hôn vào di ?nh c?a nh?c si. (Hình: Alexander Titorenko/AFP/Getty Images)

Tu?n qua, nu?c Nga dã m?t m?t danh nhân c?a th? gi?i.

Không, dây không là trang bình lu?n hay di?n dàn và ngôi sao v?a t?t du?c nói ? dây không ph?i là ông Boris Yeltsin mà là Mstislav Rostropovich.

Ch?ng ba ch?c nam tru?c, Rostropovich có g?p m?t nh?c si Vi?t Nam là Vu Thành. Nh?c si c?a chúng ta khi dó dang luu vong t?i vùng Virginia g?n th? dô Washington D.C. và Rostropovich là giám d?c Dàn Nh?c Giao Hu?ng Qu?c Gia c?a Hoa K?. Hai nh?c si luu vong g?p nhau, Vu Thành có dua cho Rostropovich xem m?t s? sáng tác thu?c lo?i tân c? di?n c?a mình. Và du?c Rostropovich ng?i khen. Không ng? là m?t x? nh? bé nhu Vi?t Nam có nh?ng sáng tác xu?t s?c nhu v?y.

Qu?nh Giao có k? l?i chuy?n này t? s? c?m d?ng c?a Vu Thành, và g?p ph?n ?ng c?a vài ngu?i là làm nh? th? Vi?t Nam. Rostropovich là ai mà có l?i phán kênh ki?u nhu th??

Mstislav Rostropovich là danh th? thu?c lo?i d? nh?t c? kim v? dàn cello (violoncelle, trung h? c?m) và m?t nh?c tru?ng xu?t chúng c?a th? gi?i, ngoài tài ngh? v? duong c?m. Ðó là v? tài, ch? v? d?c, ông còn là m?t vi nhân dã d?ng lên tranh d?u cho quy?n t? do c?a ngh? si ngay du?i ch? d? C?ng S?n Nga d?n n?i b? tu?c quy?n công dân và không du?c tr? v? nu?c.

T? huy?t th?ng, âm nh?c dã cu?n ch?y nhu thác lu trong lòng Rostropovich. Ông sinh t?i d?t Baku c?a Azerbaijan ngày 27 Tháng Ba nam 1927, th?i ?y còn n?m trong Liên Bang Xô Vi?t. Ông h?c duong c?m t? thân m?u, m?t danh c?m n?i ti?ng, và t? khi lên 10 thì h?c cello v?i thân ph?, cung là m?t danh c?m, h?c trò c?a nh?c su Pablo Casals. Ông n?i Rostropovich cung là m?t tay dánh cello có h?ng.

V?i huy?t th?ng ?y, Rostropovich còn du?c th? giáo hai nh?c si khét ti?ng c?a dân Nga là Dmitri Shostakovich và Sergei Prokofiev, d?n d? thành b?n vong niên v?i h?. Ð?y là khi ông du?c vào Nh?c Vi?n Moscow, v?i m?t d?c ân c?a Shostakovich, th?i ?y dang trên t?t d?nh danh v?ng v?i b?n H?p T?u S? B?y ng?i ca s?c t? th? c?a thành ph? Saint Petersburg (khi dó còn b? c?ng s?n d?i tên là Leningrad) trong vòng vây c?a quân Ð?c.

Nam ?y, c?u bé Mstislav m?i 16 tu?i mà h?n tu?i vào Nh?c Vi?n Moscou là ph?i 18 tr? lên.

Cách “ch?y ch?t” c?a c?u bé d? du?c vào h?c v? cello và sáng tác là trình cho nh?c su m?t b?n hòa t?u mình sáng tác cho duong c?m, và ng?i trình bày luôn. Shostakovitch bèn nh?n c?u bé làm h?c trò! Th? r?i tình thày trò bi?n d?n thành tình b?n, d?n d? hai ngu?i dánh chung m?t duong c?m trong các bài h?p t?u c?a Mahler và sau chi?n tranh, quan chánh ch? kh?o Shostakovich tr?c ti?p ng?i ch?m thi và trao gi?i nh?t v? cello cho Mstislav! Chua h?t, ông còn sáng tác hai b?n hòa t?u cho cello d? t?ng ngu?i h?c trò.

M?i thâm tình c?a Rostropovich v?i v? ân su s? ch?ng bao gi? phai. Trên dài danh v?ng c?a mình, ông mua l?i và tu b? ngôi nhà Shostakovitch dã t?ng sinh s?ng t?i St. Petersburg d? bi?n dó thành Vi?n B?o Tàng Shostakovitch.

Nh?c su kia, Sergei Prokofiev, còn dáng chú ý hon trong d?i h?c nh?c và d?i nh?c nh?n c?a nh?c si.

Prokofiev t?ng là nh?c si công th?n c?a ch? d? nhung sau b? th?t s?ng vì làm Stalin ph?t ý. V? con ông b? luu dày t?i Tây Bá L?i Á nhu nh?ng con tin d? ch? d? có th? ki?m soát du?c Prokofiev. Trong d?t thanh tr?ng th? nhì c?a Stalin, Prokofiev b? b? dói trong nghia den. Lúc ?y, Rostropovich dã n?i danh và v?n d?ng H?i Liên Hi?p Nh?c Si ph?i xoay ti?n chu c?p mi?ng an cho v? nh?c su mà cung là b?ng h?u.

Y nhu Shostakovitch, nhà so?n nh?c Prokofiev dã khâm ph?c h?c trò và vi?t nhi?u nh?c khúc cho Rostropovich trình bày, dôi khi còn vi?t chung. Prokofiev yêu quý ngu?i b?n tr? này d?n d? phát bi?u m?t câu khó quên: “Nói ra thì k?, ch? sao c?u gi?ng t? quá!”

Ban d?u, khi vào Nh?c Vi?n Moscow, Rostropovich mu?n thành nhà so?n nh?c hon là m?t danh th? duong c?m hay trung h? c?m. Nhung sau khi th? giáo v?i hai b?c su v? so?n nh?c, ông quy?t d?nh là s? d?n tâm trí vào h? c?m. Nh? v?y, nhân lo?i m?i có m?t tay di?u th? v? cello, còn r?t tr? mà dã gi?t h?t m?i gi?i thu?ng l?n nh?t c?a Liên Xô và vào d?y nh?c t?i St. Petersburg.

Khi Nikita Kruschev n?i l?ng ch? d? d? s?ng chung v?i th? gi?i, Rostropovich b?t d?u di ra ngoài, và g?t hái thành công r?c r?. Ông tr? thành nhân tài c?a xã h?i ch? nghia Xô Vi?t và du?c ch? d? c?ng s?n tr?ng v?ng vì làm d?p cho ch? d? nh? tài ngh? c?a mình.

Nhung m?i giao tình ngu?c d?i ?y l?i ch?ng v?ng b?n.

Khi còn tr? thì Rostropovich lén lút c?u giúp Prokofiev dù ân su dã n?m trong s? den c?a Stalin. Hon mu?i nam sau, ông l?i gây v?n d? n?a khi bênh v?c hai ngu?i có v?n d? là Sakharov và Solzhenitsyn! Không nh?ng th?, nam 1969 ông còn cho Solzhenitsyn (tác gi? Qu?n Ð?o Ð?a Ng?c - The Gulag Archipelago - miêu t? h? th?ng nhà tù c?ng s?n) tá túc trong tu th?t t?i Moscow và nam sau vi?t thu lên lãnh d?o phàn nàn v? n?n ki?m soát van hóa. H?u qu? trông th?y là Rostropovich và bà v? k?t hôn t? nam 1955 là gi?ng soprano Galina Vichnevskaia b? khai tr?, tác ph?m b? c?m phát thanh trên dài và hai ông bà b? c?m xu?t ngo?i.

Ð?u nam 1971, trong m?t bu?i song t?u v?i tay duong c?m Sviatoslav Richter t?i Vi?n Tchaikovsky, tên ông b? xóa trong bích chuong. Ch? có nhà nu?c c?ng s?n m?i có lo?i song t?u m?t ngu?i! Nhung ông v?n du?c khán gi? d?ng d?y v? tay trong 10 phút li?n. Tên tu?i Rostropovich không n?m trên bích chuong mà trong h?n ngu?i yêu nh?c và v?i qu?n chúng l?n gi?i trí th?c Nga, ông tr? thành m?t danh tài có tu cách dáng kính.

Th? r?i ch? d? cung có cách gi?i tr?. Do áp l?c qu?c t?, nam 1974, ông bà du?c phép xu?t ngo?i, nhung ra t?i ngoài thì du?c báo là không có gi?y tr? v?, ít lâu sau thì b? tu?c quy?n công dân!

Nh? d?y, Rostropovich tr? thành công dân hoàn vu.

L?n d?u ông du?c m?i di?u khi?n m?t dàn nh?c t?i Hoa K? là Tháng Ba nam 1975. Ch? ba tu?n sau thôi, Qu?c Gia Nh?c Vi?n Hoa K? quy?t d?nh r?ng ông s? là giám d?c âm nh?c th? tu, khi mà v? th? ba - m?t ngu?i Hung Gia L?i - còn s?ng ng? ng? và dã trù tính di?u khi?n ban nh?c c?a National Symphony Orchestra cho d?n 1980! Ngu?i M? làm gì cung nhanh h?t, m? mùa 1977-1978, Rostropovich c?m dua di?u khi?n dàn nh?c thu?c lo?i danh ti?ng nh?t c?a Hoa K?, và su?t t? dó cho d?n 1994. Hoa K? cung là noi Rostropovich tìm ra báu v?t là cây dàn cello do Stradivarius ch? t?o nam 1711. Cây “Duport Stradivarius” này du?c coi là m?t trong nh?ng trung h? c?m hay nh?t c? kim!

Ðây là lúc Vu Thành c?a chúng ta du?c g?p và du?c khen ng?i. Ông vui m?ng và hãnh di?n cung ph?i vì cung là m?t nhà so?n nh?c, m?t nh?c tru?ng và m?t tay dàn. Ch? có tri âm tri k? m?i hi?u nhau thôi.

Thông thu?ng, m?t danh c?m có th? n?i ti?ng nh? danh tác c?a ngu?i di tru?c. Ti?ng dàn cello k? ?o và tràn d?y s?c s?ng c?a ông dã di ngu?c thói thu?ng, nó khi?n cho các danh tài ph?i vi?t nh?c cho ông trình bày! H? là nh?ng nh?c si n?i ti?ng c?a Nga nhu Dimitri Shostakovitch, Sergei Prokofiev, Aram Katchaturian hay Reinhold Gliere, và c?a th? gi?i nhu Leonard Berstein, Lukas Foss, Henri Dutilleux và nh?t là Benjamin Britten. Rostropovich dã dua nh?c trung h? c?m và c? nh?c c? di?n c?a th? k? 20 lên nh?ng chân tr?i m?i. Ông còn là nh?c tru?ng c? g?ng ngu?i gi?i thi?u cho chúng ta lo?i nh?c duong d?i mà nhi?u ngu?i Vi?t mình cho là trúc tr?c, khó nghe và chua m?y yêu chu?ng.

Chuy?n gì trong âm nh?c thì cung có h?u.

Nam 1990, T?ng Bí Thu Mikhail Gorbachev ký s?c l?nh h?y b? quy?t d?nh nh?c nhã c?a ch? d? cu và Rostropovich m?c áo g?m v? làng v?i cây dua nh?c tru?ng và dàn nh?c National Symphony Orchestra c?a Hoa K?. Ông ch? r?i dàn m?t l?n và... c?m súng trên t?m ?nh ph?n d?i cu?c d?o chánh c?a ch? d? c?ng s?n ch?ng Gorbachev nam 1991. Tru?c d?y, ông gây ch?n d?ng du lu?n th? gi?i và trong lòng dân Nga khi ôm dàn qua Ð?c m?ng bi?n c? l?ch s? là s? s?p d? c?a b?c tu?ng Bá Linh! Hình ?nh m?i c?m d?ng làm sao...

Trong nh?ng nam cu?i, Rostropovich s?ng t?i Paris cho t?i khi lâm tr?ng b?nh vào d?u nam nay thì tr? v? quê nhà. T?ng Th?ng Vladimir Putin dã t?i t?n nhà tham ông, có l? d? bàn v? l? m?ng thu?ng th? vào ngày 27 Tháng Ba. M?t tháng sau ngày dó, 27 Tháng Tu 2007, Rostropovich dã t? tr?n t?i Moscow.

Ngu?i gây r?t nhi?u sóng gió l?i yêu c?u không có di?u van. M?i l?i nói d?u th?a. Tang l? ch? choi nh?c bu?n trong các b?n giao hu?ng Nga c?a Tchaikovski và Rachmaninov. Nh?c si siêu h?ng du?c nhi?u qu?c gia phong tu?c, dã có vài ch?c huân chuong cao quý nh?t c?a th? gi?i, và ti?n si danh d? c?a nam ch?c d?i h?c hoàn vu dã nói tru?c: Khi tôi di thì s? b?c lên dám mây, trên dó có chai ru?u d?i ch?...

Rostropovich s?ng ngang tàng, l?ch lãm và hoàn toàn t? do, nhu âm nh?c c?a ông.