* VI?T NGUYÊN

(Ð?c bi?t c?a Ngày Nay)

*Nh? V? Tr?ng Kim, Truong Tr?ng Trác, TR3

LTS – T? Bàn Vi?t Houston là c?t m?c bàn v? các v?n d? th?i s? t? chính tr? t?i kinh t?, van hóa... do nhà báo Vi?t Nguyên trong ban biên t?p Ngày Nay ph? trách. Ông cung là m?t bác si làm vi?c t?i Houston.

Trong vòng mu?i nam qua, nh?ng t?m thi?p T?t c?a báo Ngày Nay v?n còn n?m trong ngan bàn vi?t c?a tôi. Nh?ng t?m thi?p không thay d?i ki?u m?i nam. M?t ngoài t?m thi?p hình trang nh?t báo Xuân Ngày Nay, m?t trong là nh?ng giòng ch? vi?t tay c?a ông b?n già, ch? nhi?m ch? bút Ngày Nay, Tr?ng Kim: “Cám on ông b?n tr? Vi?t Nguyên dã h?t lòng v?i ông b?n già và v?i t? báo trong nam qua”. Nam ngoái, bìa ngoài t?m thi?p ? trang nh?t báo Xuân thi?u bài c?a Vi?t Nguyên và nam nay t? Xuân K? S?u Ngày Nay ? trang d?u thi?u bài c?a Tr?ng Kim và t?m thi?p Xuân không d?n nhà tôi sau khi s? báo Xuân phát hành.

V?n bi?t, cái T?t ? h?i ngo?i là m?t cái T?t nh?t, nhung r?i nam nay cái T?t l?i nh?t thêm v?i m?t kho?ng tr?ng t? d?u nam Duong l?ch m?c dù tôi v?n c? gi? thông l? cu. Ngày m?ng m?t T?t, xu?t hành sau màn chúc T?t ? nhà, di xu?ng xa l? 45 v? hu?ng Nam d?n chùa Ph?t Quang (khác v?i ông b?n ch? nhi?m c?a tôi sau khi cúng Giao th?a di v? hu?ng Tây) tham cha m? và ch? tôi, sau dó r?i chùa di thêm vài d?m du?ng d?n vùng South Belt d?n nhà ông “suôi gia” và ghé d?n nhà ông b?n già nhà báo, u?ng mi?ng nu?c trà, c?t chi?c bánh chung, an vài h?t m?t sen, chúc nhau vài câu, ôn chuy?n trong nam, nh?c chuy?n quê nhà nh?ng nam tháng cu và lòng th?y s?p h?t m?t ngày xuân!

Nam nay, tôi xu?t hành di lên ngôi chùa Linh Son mi?n B?c, ghé xu?ng mi?n Nam d?n chùa Ph?t Quang và ch?ng c?n di xa thêm d? tham ông anh và ông b?n già Truong Tr?ng Trác. Ông anh dã ? dó, c?nh cha m? tôi và nh?ng ngu?i thân nhu Giáo su Bùi Ðình T?n, ngu?i th?y c?a anh h?c trò Chu Van An guong m?u, ngày nào.

Tru?ng Hu?ng Ð?o Truong Tr?ng Trác

B?c ?nh bán thân d?p trai c?a anh bên c?nh nh?ng ng?n n?n lung linh khi?n tôi nh? l?i nh?ng hình ?nh c?a anh, tru?ng Hu?ng Ð?o Truong Tr?ng Trác c?a phòng trào Hu?ng Ð?o Vi?t Nam tru?c nam 1975.  Nam nam tru?c, khi tru?ng Nguy?n Van Tho, H?i tru?ng H?i Hu?ng Ð?o VN qua d?i, tôi và anh d?ng cùng m?t bên dua quan tài tru?ng Tho, ngu?i anh l?n c?a chúng tôi, di ra nhà th?.  Nhung vào nh?ng ngày tháng tru?c, tôi và anh không d?ng cùng m?t bên nhu nh?ng nam v? sau này.  Anh là m?t trong nh?ng tru?ng tr? c?a phong trào Hu?ng d?o VN. Cách nhau d?n chín nam, g?n m?t th? h?, m?t thi?u sinh nhu tôi xem nh?ng tru?ng Hu?ng Ð?o, dù là tru?ng tr?, nhu nh?ng th?n tu?ng, ? xa và ? trên cao.  Phong trào Hu?ng Ð?o th?p niên 1960 và d?u th?p niên 1970, theo du?ng l?i ho?t d?ng và giáo d?c c?a Huân tu?c Baden Powell, nhung ch?u ?nh hu?ng c?a xã h?i mi?n Nam b?y gi? trong th?i chi?n tranh.  M?t xã h?i sau cách m?ng 1963, ch?u ?nh hu?ng c?a nh?ng thay d?i c?a th? gi?i trong nam 1968.

M?t th?p niên n?i lo?n ? Hoa K?, ? Nam M?, ? Pháp, ? Sorbonne, ? các tru?ng d?i h?c và phong trào Hu?ng Ð?o VN cung có nh?ng n?i lo?n thay d?i ng?m ng?m. Các tru?ng tr? thay các tru?ng già. Nh?ng tru?ng Hu?ng d?o tr?, trong H?i d?ng Trung uong du?c tru?ng Tr?n Ði?n ?ng h?, du?c chúng tôi xem nhu th?n tu?ng. Nh?ng ngu?i Hu?ng d?o tr? mang tinh th?n Hu?ng d?o v?i ba l?i h?a: Trung thành v?i t? qu?c, giúp d? m?i ngu?i b?t c? lúc nào và tuân theo lu?t Hu?ng d?o, có nhi?u sinh ho?t da d?ng và nang d?ng khác, nhu anh Ð? Ng?c Y?n, v?i phong trào CPS, c?p kính c?n trên s?ng mui r?t hùng bi?n m?i sáng sau bu?i l? chào c? và tuyên th?, nhu anh Ð? Quý Toàn, d?o tru?ng b?ng R?ng, ?y viên ngành tráng, linh d?ng trong vai trò qu?n tr?i trong nh?ng dêm l?a tr?i n?a dêm v? sáng khi suong xu?ng l?nh trên vai nh?ng hu?ng d?o sinh còn s?ng v?i mu?i di?u lu?t.

Tru?ng Truong Tr?ng Trác, th?n tu?ng tr? c?a chúng tôi khác h?n.  V?i dáng ngu?i cao khanh kh?nh, gi?ng nói hoi chán, thi?u cái h?p d?n khi m?i g?p lúc “thu? ban d?u”, khó luu luy?n.  Anh ch? h?p d?n chúng tôi v?i s? chân tình và t?m lòng th?ng th?n sau nhi?u l?n sinh ho?t.  Anh Ð?o tru?ng Ð?o Hoa Lu, tên r?ng Huou Nhanh, Uy viên ngành Thi?u ?y l?i có nhi?u “huy?n tho?i” d? k? l?i v?i tôi (phó Ð?o tru?ng m?t d?o khác v?i anh) sau này, nh?ng câu chuy?n ý nghia và ý nh? v? Hu?ng Ð?o d?c bi?t c?a tru?ng Truong Tr?ng Trác. Nhu l?n anh du?c ch?n làm Hu?ng d?o sinh th? gi?i trên con tem c?a Qu?c gia Kenya nam 1968 sau k? h?p b?n Hu?ng d?o Th? gi?i, m?t hãnh di?n ít ngu?i bi?t.  Nhu m?t câu chuy?n vui, khi tru?ng Lê Gia Mô (Ð?o tru?ng c?a tôi) dã “dán nhãn” x?u cho anh khi anh tr? v? Vi?t Nam tr? sau m?t chuy?n di tham d? Hu?ng Ð?o m?t mình di xuyên r?ng t? Lào v? Vi?t Nam.

Con ngu?i Hu?ng Ð?o guong m?u ?y dôi khi gây nhi?u mâu thu?n, lúc nào cung gi? nh?ng nguyên t?c b?t di b?t d?ch thi?u linh d?ng khi?n ngu?i thích anh thì xem anh có nét c?a tài t? Cary Grant, ngu?i d?p trai trong phong trào Hu?ng Ð?o, ngu?i không thích thì g?i anh là con ngu?i có guong m?t l?nh lùng thi?u thi?n c?m. Nhung anh là m?u ngu?i c?a phong trào Hu?ng Ð?o tr? c?a chúng tôi ? th?p niên 1970. Nh?ng ngu?i Hu?ng Ð?o ho?t d?ng vô v? l?i, và sinh ho?t qua nh?ng phong trào thanh niên sinh viên khác. Nh?ng Hu?ng d?o tr? có ngh? nghi?p, có trình d? h?c v?n và d?n thân. M?t Tr3, phóng viên chi?n tru?ng, m?t Truong Tr?ng Trác k? su Phú Th?, giáo su Hóa h?c tru?ng Cao Th?ng, m?t ký gi? yêu ngh? báo v?n là m?t ngu?i Hu?ng d?o tr? tu?i yêu nu?c gi? du?c l?i h?a s? 1 c?a Hu?ng d?o. Nh?ng ngu?i Hu?ng d?o yêu lý tu?ng ?y dù ? VN hay sau này ? các qu?c gia ? kh?p mi?n trên th? gi?i v?n c? gi? nh?ng m?u s? chung dù chúng tôi có nhi?u quan di?m khác bi?t.  ? di?m này, con ngu?i Hu?ng d?o sôi n?i c?a tôi và con ngu?i tr?m tinh c?a tru?ng Truong Tr?ng Trác v?n h?p v?i nhau trong hon 46 nam qua t? ngày tôi còn là m?t tân sinh. Con Báo Hang hùng h? (tôi) thích tranh lu?n, c?u hu?ng d?o  C?u Long c?a ông tru?ng Ð? Quý Toàn, v?n có th? choi cùng v?i con Huou Nhanh hi?n t? Truong Tr?ng Trác, Ð?o tru?ng Ð?o Hoa Lu.

Nhà báo Tr?ng Kim

Nh?ng hãnh di?n v? ngôi tru?ng cu Chu Van An, nh?ng k?t h?p vì lý tu?ng c?a phong trào Hu?ng Ð?o và nh?ng say mê ch? nghia, báo chí dã n?i chúng tôi trong nh?ng nam s?ng v?i nhau ? Houston t? khi tôi v? dây nam 1983. Nhi?u khi tôi t? h?i nh?ng ngu?i Hu?ng Ð?o có ngh? nghi?p l?i có th? say mê vi?t báo? Nhu nh?ng ngu?i b?n Hu?ng Ð?o cu nh?n xét, ? Nam California có Ð? Ng?c Y?n và Ð? Quý Toàn, ? Houston có Tr?ng Kim và Vi?t Nguyên. Báo chí là m?t thú vui, m?t s? say mê, nghi?n ng?p, vào nghi?p báo r?i nhu ngu?i nghi?n thu?c phi?n. Báo chí nhu là m?t ngh? và là m?t ngh? r?t b?c, k?t thúc r?i nhu Chu T?, nhu T? Chung.  M?t ngh? b?c nhu khi Mai Th?o gi?n, quang m?t lá bài, lên gi?ng khinh b?c “d?ch”.

B?n tôi say mê ngh? báo nhu là m?t thú vui và dam mê.  Con ngu?i tr?m tính, ít nói, d?u du?c nh?ng c?m xúc, c? tránh m?t lòng ngu?i nhu Tr?ng Kim h?p v?i nghi?p báo.

Nam 1992, tôi chi?u lòng ông b?n già c?a tôi d? giúp d? cho Du T? Lê làm t? Van Ngh? ? Houston r?i b? “s?c quy?n ru c?a ch? nghia m?nh m?” lao vào nghi?p vi?t báo, cái nghi?p m?c ph?i vào nam 16 tu?i vì ham vui v?i b?n bè.  Khi t? Van Ngh? dóng c?a, ông b?n Tr?ng Kim m?i nh?n t? Ngày Nay t? ông Nguy?n Ng?c Linh dã r? rê tôi vi?t tr? l?i sau vài nam “treo vi?t”. Trong bài tùy bút “Houston kho?ng th?i gian dã m?t” tôi có vi?t “vì l?i h?a sau ly Cognac quá d? gi?a tôi và ông Ch? nhi?m Tr?ng Kim mà c?t m?c T? Bàn Vi?t Houston du?c chuy?n sang Ngày Nay”.

Nhung s? th?t là tôi dã làm khó d? v?i ông anh Tr?ng Kim c?a tôi.  Tôi dã vi?t trong m?t s? báo Van Ngh? d?c bi?t v? Mai Th?o, chúng tôi Du T? Lê và Vi?t Nguyên có m?t u?c mu?n trong sáng làm m?t t? báo nhu t? Sáng T?o, và tôi s? vi?t cho Tr?ng Kim trong chi?u hu?ng ?y m?c dù Ngày Nay là t? báo có khuynh hu?ng chánh tr? khác v?i t? Sáng T?o ngày tru?c. Chúng tôi dã gi? l?i h?a v?i nhau.  Anh say mê làm t? báo t? hào “có uy tín nh?t h?i ngo?i”, tôi c? g?ng vi?t m?i hai tu?n trong tám nam qua. Anh dã gi? du?c tinh th?n k?t h?p nhi?u khuynh hu?ng khác nhau. Hon h?t, anh là m?t ngu?i b?n thân. M?t ngu?i b?n thân theo d?nh nghia nhu ông Nguy?n Van Ngân khi g?i di?n tho?i chia bu?n v?i tôi: “moi chia bu?n v?i toi, th?i bu?i này tìm du?c m?t ngu?i b?n thân d? nói d? th? chuy?n mà không c?n ph?i gi? ý thì r?t khó!” Làm báo dã khó, nói v?i nhau nh?ng di?u không nên nói, gi? bí m?t l?i càng khó hon. Anh dã gi? du?c cái can d?m c?a ngu?i làm báo, th?ng th?n, dám gi? nh?ng ý ki?n khác nhau trên cùng m?t di?n dàn. Nói khó, vi?t khó hon, ai cung hi?u nhu v?y nhung dám vi?t nh?ng di?u ngu?i khác nghi mà không dám vi?t càng khó hon. Anh dã có can d?m dang nh?ng bài nhu “vàng roi không ti?c” c?a Ðào Vu Anh Hùng. 

Ngày d?u nam tôi nh?n du?c r?t nhi?u Email, chia bu?n v?i tôi: “dã m?t m?t ngu?i b?n van ngh?”. Th?t ra, v?i tôi, anh Tr?ng Kim không ph?i là m?t ngu?i b?n van ngh?. Anh là m?t ngu?i làm báo khô khan. Tôi yêu sách, thích van chuong làm vi?c v?i m?t ngh? khô khan nên thích vi?t theo con du?ng van ngh?, con du?ng vi?t báo nhu Nguy?n Xuân Hoàng ví von “boi trên dòng sông th?i s? du?i dám mây van chuong” còn anh vi?t báo nhu m?t ký gi?, không van chuong, nhung anh là m?t ngu?i làm báo gi?i.

Trong tám nam qua, chúng tôi là dôi b?n thân. Tôi dã m?t m?t ngu?i anh hon là m?t “m?t ngu?i b?n van ngh?”. “Tòa so?n” c?a chúng tôi ? quán Café, ? vùng West University, khu tru?ng Rice, tru?c quán Café Pháp, sau d?i v? quán Café Nam M? Salento ? trên du?ng Rice.  “C?u g?p ta ? quán Café Nam M?”, câu này du?c nói nhi?u l?n qua di?n tho?i c?m tay và nó nh?c tôi ngày làm báo s?p t?i hay nó l?i là câu nói vui khi báo m?i ra “có vài s? cho c?u d?c tru?c”. V? sau “tòa so?n” chúng tôi có khi ? quán Starbucks trên du?ng West Gray g?n phòng m?ch, Starbucks trên du?ng Buffalo c?nh xa l? 59 khi chàng tr? v? tòa so?n ? du?ng Montrose t? khu South West. Th?nh tho?ng chúng tôi l?i g?p nhau ? Café La Madelaine ? khu River Oaks d? nh? cái không khí Tây c?a quán Café chúng tôi thu?ng d?n v?i Mai Th?o m?i l?n ông d?n Houston trên con du?ng Westheimer.

T?i quán Café Salento (noi chúng tôi u?ng café v?i nhau g?n nhu m?i ngày nhu Du T? Lê vi?t), chúng tôi dã sông v?i không khí Café ? Saigon, Café ? khu T? ng?n Paris.  Quán Café thành t? di?m m?i khi dón nh?ng ngu?i b?n t? phuong xa d?n. Noi Tr?ng Kim, Nguy?n Xuân Hoàng, Du T? Lê, Vi?t Nguyên g?p nhau mo làm m?t tuy?n t?p hình ?nh Tr3. Tho DTL, van Nguy?n Xuân Hoàng và các bài bình lu?n Vi?t Nguyên.  Quán café Salento dã làm h?ng kh?i cho nh?ng bài tùy bút nhu “Houston: thành ph? luôn d?i m?i v?i nh?ng thay d?i b?t ng?” ng?i v?i Tr?ng Kim và mo v? “nh?ng con mùa ào ?t ch?t d?n, ch?t di, nh? m?t Saigon nóng b?c v?i nh?ng con mua vào mùa hè”, “ng?i bên l? du?ng quán café d? nh? nh?ng con mua ? Saigon”.

Sau con bão Ike, ? quán café Starbuck du?ng Buffalo, Tr?ng Kim dã có ý ki?n gi?i t?a du?c nh?ng b?t hòa t? tru?c gi?a anh và dài Saigon Houston, Duong Ph?c Vu Thanh Th?y.

H?i tháng 7 nam 2008, tôi may m?n ra k?p lúc tuy?n t?p “T? Bàn Vi?t Houston” g?m nh?ng bài vi?t dã dang trên Ngày Nay tru?c khi tình tr?ng s?c kh?e c?a anh càng ngày càng kém. May m?n là vì tôi dã có d?p cám on anh, (m?t trong hai ngu?i tôi dã xem là Tru?ng, anh và b?n).  Nh? tài làm báo c?a anh mà tôi dã vi?t du?c nh?ng bài có giá tr? cho d?c gi? và gi? t? Ngày Nay có giá tr?.  Nêu không có nh?ng giao c?m v?i Tr?ng Kim thì có l? Vi?t Nguyên s? không có nh?ng bài vi?t s?a sai dài BBC nhu “chuy?n di c?a T?ng Th?ng Nguy?n Van Thi?u” hay bài “Theo dõi chuy?n di c?a ông Nguy?n Minh Tri?t” và bài so sánh gi?a ông Ki?t và ông K? khi Nguy?n T?n Dung d?n Houston. May m?n là vì chúng tôi dã nói du?c v?i nhau nh?ng di?u chúng tôi mu?n nói bôn tháng tru?c khi anh lâm tr?ng b?nh.

Tr?ng Kim dã làm báo tr?n tình v?i anh em, không ph?i ch? v?i anh em Chu Van An nhu anh Ngô H?u Li?n nói mà còn tr?n tình v?i các anh em cu trong gi?i van ngh?. Nam 2007, tôi d?ng ý v?i  Nguy?n Ng?c B?o b?o tr? chuong trình Du T? Lê vì bi?t Du T? Lê b? b?nh ng?t nghèo.  Sau dó Ngày Nay làm s? d?c bi?t cho nhà tho Du T? Lê, m?t trong nh?ng ngu?i b?n thân c?a Tr?ng Kim t? ngày di h?c ? Chu Van An. Vài tháng sau Ngày Nay có s? d?c bi?t cho n? tài t? Ki?u Chinh sau khi bà du?c dài Little Saigon làm m?t bu?i vinh danh. Ð?n d?u nam 2008, Tr?ng Kim làm Ngày nay s? d?c bi?t Mai Th?o nhân ngày gi? 10 nam c?a nhà van, tôi dã ph?i gãi d?u suy nghi v? s? d?c bi?t này?  Ng?i bên ly café c?a quán Salento, Tr?ng Kim dã nói v?i tôi: “Nhu v?y là xong tình nghia v?i b?n bè”.  Ð?n cuôi nam, khi anh lâm tr?ng b?nh tôi m?i hi?u rõ câu nói ?y.

Tôi cám on nh?ng ngu?i b?n dã g?i thu chia bu?n vì “tôi dã m?t m?t ngu?i b?n”, th?t tình nhu m?i ngu?i dã bi?t, tôi dã m?t hon m?t ngu?i b?n.

Trong nh?ng ngày cu?i cùng v?i anh Truong Tr?ng Trác, tôi s?ng l?i cái c?m giác nhu ngày tôi nhìn ông thây tôi, Gs Bùi Ðình T?n, trên giu?ng b?nh. Cái c?m giác b?t l?c c?a ngu?i th?y thu?c tru?c b?nh nhân. Cái tuong quan gi?a ngu?i và ngu?i t? giây phút ngôi trên chi?c xe c?u thuong di d?n phòng c?p c?u.  Trong hon 25 nam làm phòng c?p c?u, tôi l?i d?ng nhìn m?t ngu?i thân thi?t dánh nhau v?i t? thân. Nh?ng c?p c?u và phuong ti?n t?i tân nh?t cung ch? dua d?n m?t hy v?ng m?ng manh.  Con ngu?i ho?t d?ng t? l?p su?t cu?c d?i r?i l?i nhu d?a tr?..

M?t dêm d?ng trên l?u cao b?nh vi?n Methodist nhìn qua c?a s?, nhìn xu?ng nh?ng dám tuy?t roi hi?m hoi trên thành ph? Houston, tôi nghi d?n dêm Giáng sinh Tsunami b?n nam v? tru?c, lái xe trên xa l? 45 qua vùng nhà b?n và th?y cu?c d?i c?a ngu?i b?n già dã s?ng tr?n v?n, sông h?u ích cho xã h?i rôi cung nhu nh?ng dám bông tuy?t bên ngoài khung c?a. B?n ngày sau khi dua anh vào b?nh vi?n, tôi di Seattle. Tr? v? Hosuton, dêm Giáng sinh nam 2008, nhìn nh?ng c?m tuy?t, nhìn c?p m?t ngu?i b?n già trên giu?ng b?nh, tôi v? d?c l?i nh?ng bài vi?t v? não b?. Tôi dã mo r?ng tâm h?n ngu?i b?n già s? v?ng nhu nh?ng cây tre trúc trong vu?n nhà anh, nh?ng ng?n gió m?nh dã th?i qua có làm cây o?n nhung s? không g?y.

Gi?c mo c?a tôi không tr?n v?n.  Cu?c d?i gi?a chúng tôi, hai ngu?i b?n, nhu l?i khuyên c?a nhà van Gustave Flaubert v?i ngu?i b?n tr? nhà van Guy de Maupassant: “Cu?c d?i là phuong ti?n d?n d?n con du?ng cu?i...” Con du?ng dó dua ngu?i khách l? hành tr? v? nhà, ngu?i Ph?t t? Minh Ð?c nay dã v? c?nh ngu?i th?y cu CVA c?a anh, Ph?t t? Minh Luu, trong cùng m?t ngôi chùa.

M?i ngu?i s? nh? d?n anh, còn tôi, tôi s? không quên dôi m?t b?n tôi. Ðôi m?t mà nhà van Ngô Th? vinh dã k? l?i, khi anh h?c cùng v?i Tr3 l?p ba tru?ng Hàng Than sau hon 40 nam, hai ngu?i b?n h?c cu g?p l?i nhau anh Vinh v?n nh?n ra dôi m?t ngu?i xua ?y c?a nh?ng ngày còn tho.

Tôi bi?t, dôi m?t ?y, r?i dây s? di theo tôi trong nhi?u nam...

Vi?t Nguyên

(7-2-2009)