Tr?n Van Chi

“Trong Nam danh ti?ng n?i nhu c?n

M?y tr?n Gò Công n?c ti?ng d?n”

(Nguy?n Ðình Chi?u khóc Truong Công Ð?nh)

Sau khi tri?u dình ký Hòa u?c Nhâm Tu?t ngày 5 Tháng Sáu, 1862, nhu?ng ba t?nh mi?n Ðông là Biên Hòa, Gia Ð?nh và Ð?nh Tu?ng (trong dó có huy?n Tân Hòa t?c Gò Công ngày nay, b?y gi? thu?c Ð?nh Tu?ng) cho Pháp; ngu?i dân th?c s? th?y mình b? m?t nu?c!

“Cùng nhà duong cu?c Pháp.”

“Không còn du?c nhà Vua chúng tôi cai tr?, chúng tôi dau d?n nhu con m?t cha, m?t m?...”

Vì on Vua, chúng tôi quy?t báo thù, chúng tôi s? ch?t vì vua. V?y s? xung d?t s? ph?i dài, nhung chúng tôi làm thu?n lòng Tr?i, và tuy?t nhiên chúng tôi ph?i th?ng.

N?u các O?ng mu?n có hòa bình, hãy tr? l?i nhà Vua nh?ng d?t dai dã chi?m do?t, chúng tôi chi?n d?u vì m?c dích ?y.

Chúng tôi bi?t các Ông m?nh, nhung chúng tôi còn s? m?nh Tr?i hon s?c m?nh c?a các Ông. Chúng tôi th? s? chi?n d?u mãi mãi không ngoi ngh?.. Khi nào chúng tôi không còn gì d? chi?n d?u, chúng tôi s? b? cành cây d? võ trang quân si c?a chúng tôi. Nhu v?y làm sao các Ông có th? s?ng gi?a chúng tôi du?c.

Xin các Ông c?u xét c?n th?n l?i yêu c?u n?y và ch?m d?t m?i tình tr?ng có l?i c?a các Ông và c?a chúng tôi.” [Amiral Réveillère, Revue Indochinoise, 9 Juin 1902, (Theo Tìm V? Dân T?c, Lý Chánh Trung)]

B?c tho c?a si phu d?t Gò Công vi?t nam 1862 g?i cho Ðô Ð?c Réveillère, nhà duong cu?c Pháp ? Sài Gòn, khi?n ông khâm ph?c và dánh giá r?ng: “Th?t ra dây không ph?i là nh?ng l?i tr?ng t?ng, chua có m?t dân t?c nào dã ch?ng d?i l?i trong n?i th?ng kh? nhu v?y!”

B?c tho c?a si phu Gò Công có giá tr? nhu b?n hi?u tri?u dã thúc gi?c ngu?i dân Nam K? b?y gi? l?n lu?t d?ng lên kh?i binh ch?ng Pháp. Nhu Truong Công Ð?nh ? Gò Công, Truong Van Uy?n ? Vinh Long, Qu?n H?n ? Hóc Môn, Phan Liêm Phan Tôn ? B?n Tre, Nguy?n Trung Tr?c ? Tân An...

Truong Công Ð?nh, tài ngh? và t?m lòng

Truong Công Ð?nh (1820-1864) tên th?t là Truong Ð?nh, du?c ngu?i dân thuong m?n d?t thêm ch? Công d? t? t?m lòng quí m?n. Ngu?i duong th?i cung g?i ông là Qu?n Ð?nh b?i nam 1850 ông hu?ng ?ng chánh sách kh?n hoang c?a vua T? Ð?c, chiêu m? luu dân l?p d?n di?n du?c phong ch?c Qu?n Co, hàm L?c ph?m.

Truong Công Ð?nh ti?p t?c cu?c kh?i binh c?a Huy?n Tho?i và tinh th?n yêu nu?c si phu Gò Công tiêu bi?u cho ng?n c? d?i nghia “Bình Tây”. Ông là ngu?i ngoài t?m lòng yêu nu?c còn là ngu?i tài trí, b?t khu?t nên du?c dân chúng nghia quân suy tôn là Bình Tây Ð?i Nguyên Soái.

Truong Công Ð?nh ngu?i xã Tu Cung, huy?n Son T?nh t?nh Qu?ng Nghia, con c?a ông Truong C?m, H?u Thúy v? úy, Lãnh Binh t?nh Gia Ð?nh nên t? nh? quen võ nghi?p, gi?i binh tho d? tr?n.

Theo theo cha vào Nam có v? con c?a nhà hào phú huy?n Tân Hòa nên l?p nghi?p t?i dây.

Nam 1854 ?ng chánh sách c?a Nguy?n Tri phuong, d?ng ra chiêu m? luu dân l?p d?n di?n ? Gia Thu?n thu?c Tân Hòa lãnh ch?c qu?n co d?n di?n.

Nam 1859 Pháp dành chi?m thành Gia Ð?nh. Ông dem nghia si dân quân lên Thu?n Ki?u nh?p v?i quan quân ch?ng gi?c giành nhi?u chi?n công trong dó n?i ti?ng là gi?t ch?t tên Ð?i Úy Barbe.

Nam 1861 ông tham gia gi? d?n K? Hòa du?i quy?n quan Nguy?n Tri Phuong. Ð?n th?t th? Nguy?n Tri phuong và phó Tu?ng Ph?m th? Hi?n rút v? Biên Hòa. Ông ? l?i chi?n d?u nên du?c tri?u dình phong ch?c Lãnh Binh.

Sau dó rút quân v? d?n cu ? Tân hòa l?p can c? c? th? và chiêu m? thêm nghia si lên d?n 6000, du?c nhà nho Nguy?n Ðình Chi?u làm c? v?n, thân nhân dòng h? Ph?m Ðang Hung và phú hào kh?p noi ?ng h?.

Tháng Ba nam 1862 quân Pháp rút b? ch?y kh?i Gò Công, nghia quan có thêm co h?i phát tri?n và chi?m l?i Gò Công.

Nam 1862, sau khi tri?u dình ký hòa u?c Nhâm Tu?t nhu?ng ba t?nh cho Pháp, h? l?nh cho ông bãi binh và di nh?n ch?c Lãnh Binh ? An Giang ông khu?c t? Pháp b?t ch?p l?i khuyên can c?a Phan Thanh Gi?n ti?p t?c ch?ng Pháp nên du?c dân chúng vá quan si t?ng danh hi?u “Bình Tây Ð?i Nguyên Soái“

Sau khi nh? Tôn Th? Tu?ng d? hàng Truong Công Ð?nh không thành, Thi?u Tu?ng Bonard nhân vi?n binh t?p trung l?c lu?ng t?n công. Ông rút kh?i Tân Hòa v? l?p can c? m?i ? r?ng Lý Nhon. Pháp t?n cong Lý Nhon ông thoát v? can c? Ðám Lá T?i Tr?i ven bi?n Gò Công.

Do có s? ch? di?m c?a tên n?i gián Hu?nh Công t?n, ngày 20 Tháng Tám, 1864, ông b? quân Pháp bao vây d?nh b?t s?ng. Ông b? thuong gãy xuong s?ng, Quy?t không d? b? b?t s?ng Truong Công Ð?nh rút guom t? sát. B?y gi? ông m?i 44 tu?i!

Sau khi ông m?t r?i, con trai là Truong Hu? thâu th?p tàn binh và thâu n?p thêm nghia si d?n nam 1870 kh?i nghia ? Cai L?y nhung cung th?t b?i và b? t? tr?n.

Nam sau Vua T? D?c th?y cha con Truong Công là ngu?i có lòng trung nghia nên sai d?ng bia th? ? noi quê quán Tu Cung, Son T?nh c?p t? di?n lo th? cúng.

Sauy khi ông tu?n ti?t, dân Gò Công l?p m? th?. Tru?c m? có bia b?ng dáo tr?ng Qu?ng Nam ghi “Ð?i Nam Bình Tây Ð?i Tu?ng Quân, Truong Công Ð?nh chi m?”. Tru?c bia có hai c?t tr? kh?c hai câu d?i:

“Son hà thâu chánh khí

Nh?t nguy?t chi?u don tâm”

V? Truong Công Ð?nh xin phép xây m? cho ch?ng

“Trát cho làng Thu?n Ngãi, thôn tru?ng ph?i nói v?i Tr?n Th? Sanh hay: nay quan trên dã cho phép bà d?ng làm mã cho Qu?n Ð?nh; v?y làng ph?i dua cái trát n?y cho Tr?n Th? Sanh gi?.

Gò Công, ngày 13 Tháng Ba, 1873.

Chánh Tham Bi?n ký tên.”

Sau khi ch?t ngày 20 Tháng Tám, 1864, thi hài c?a Truong Công du?c dem v? chôn so sài ? th? làng Thu?n Ngãi, Th? tr?n Gò Công ngày nay. Ð?n nam 1873, bà Tr?n Th? Sanh là v? có làm don xin xây m? cho ch?ng. Bà du?c Chánh Tham Bi?n Gò Công có trát cho phép, nhung không rõ l? gì d?n nam sau 1874 bà Sanh l?i làm don khác xin phép xây m? cho ch?ng.

Viên ch? t?nh chuy?n tho lên Th?ng Ð?c Nam K? v?i ý ki?n: “Tôi l?i nghi: n?u c? d? cho dân An Nam tu?ng r?ng chúng ta v?n còn lo s? v? nh?ng ký ?c và ?nh hu?ng c?a tên tu?ng ki?t li?t này thì có h?i hon có l?i...”

Và bà Sanh du?c phép l?n này ký vào Tháng Ba, 1874, nhung mãi d?n Tháng Chín m? m?i s?p hoàn t?t b?ng dá hoa cuong (granit) có kh?c bài van bia, nhi?u câu d?i ca ng?i s? nghi?p c?a Truong Công.

Cùng lúc ?y có các huong ch?c trong làng báo lên viên ch? t?nh m?i, khi?n tên này báo cáo s? vi?c lên giám d?c Nha N?i Chánh thu?c th?ng d?c Nam K? v?i d? ngh? phá b? lang hay cho xây hoàn t?t.

Cu?i cùng l?nh c?a Nha Chánh: “Báo ngay cho gia dình Qu?n Ð?nh bi?t ý ki?n c?a ngài th?ng d?c và ra l?nh ph?i d?c b? ngay l?p t?c các ch? Nho kh?c trên lang m?”

Van bia xua ghi nh?ng gì?

(Than ôi! Ngài Phó Lãnh binh Truong, húy Ð?nh, t? tiên ngu?i t?nh Qu?ng Ngãi, xã Tu Cung. Thân sanh Ông là Truong C?m, tr?i th? ba tri?u vua, gi? ch?c Chu?ng lý th?y su. Truong Công ?ng m? d?n di?n, du?c nh?n ch?c Qu?n co Gia Thu?n.)

Nam K? Mùi, T? Ð?c nam th? 12, tân tri?u chi?m Gia Ð?nh, ông theo giúp vi?c noi quân th?. Nam Canh Thân, T? Ð?c th? 13, Ð?i d?n th?t th?, ông v? Gò Công chiêu m? nghia binh, b?ng muôn ngàn k? sách, don d?c gi? v?ng m?t huy?n, quy?t chí thâu ph?c d?t cu. Ti?p dó ông du?c nh?n ch?c Phó Lãnh Binh Gia Ð?nh, ?n s?c cung nh?n ngay h?i này.

Nam Nhâm Tu?t, T? Ð?c th? 15, do vi?c hòa ngh?, ông du?c di?u b? v? An Giang. Lúc d?u ông không có ý cu?ng l?nh tri?u dình, nhung l?i không mu?n ph? lòng ph?n kích c?a m?i ngu?i. H? ngan ông gi?a du?ng, không mu?n cho ông di nh?n ch?c và d?ng lòng truy tôn ông làm d?i tu?ng quân, mà tri?u dình cung không hay bi?t.

Nam Quý H?i, T? Ð?c th? 16, d?n Gò Công th?t th?, ông l?i quay tr? v? dây và lai kh?i binh... Ngày 19 Tháng B?y nam T? Ð?c th? 17, ông t? tr?n ? r?ng Tân Phu?c, du?c dem v? táng ? lành Thu?n Ngãi. Có bài ca ng?i ông r?ng: “Dòng dõi trâm anh, hành d?ng anh hùng, quy?t s?ng chét noi sa tru?ng, ngàn nam ngu?ng m?.”

Ðu?c phép tu s?a ngôi m? cu c?a Truong Công, nêu rõ hành tr?ng c?a ông d? ghi nh?, ch?n ngày lành tháng tr?ng Xuân nam Giáp Tu?t (1874) cung kính kh?c bia.) (Theo Ki?n Th?c Ngày Nay)

Hay tin Truong Công tu?n ti?t, c? Ð? Chi?u có làm 12 bài tho di?u:

“Trong Nam tên tên h? n?i nhu c?n,

M?y tr?n Gò Công n?c ti?ng d?n;

D?u dã h?i rêm tàu b?ch qu?,

Hoi guom thêm r?ng th? hu?nh môn;

Ng?c c? ?ng nghia Tr?i chua b?,

Qu? ?n Bình Tây d?y v?i chôn;

N? khi?n anh hùng roi gi?t l?y,

Lâm râm ba ch? di?u trung th?n.”

(Bài I)

***

Trong su?t th?i Pháp thu?c, m? Truong Công b? b? hoang ph?. Sau nh? bà Suong ph? Ð?c ph? s? Nguy?n Van H?i nhu danh là Hu?nh Th? Ði?u cho tu s?a và d?n s?ch s? và cho ngu?i kh?c bia theo ch?c tu?c do vua B?o Ð?i truy t?ng: Ð?i Nam Ph?n Dõng Ð?i Tu?ng Quân truy t?ng Ngu Quân Qu?n Công.

T? xó dân chúng d?a phuong và du khách t?i lui cúng bái càng ngày càng dông.

Nam 1956, ông phó T?nh Tru?ng Lê Van Ð? cho l?nh tu b? l?i và cho vi?t hai câu d?i:

M?t ti?n:

“Truong chí qu?t cu?ng, võ li?t nêu cao d?t Vi?t

Ð?nh tâm kháng chi?n , van m? chói r?ng Tr?i Nam”.

M?t h?u:

“Huy?n Tân Hòa, kh?ng khái C?n vuong, t? chi?u ng?c

Làng Gia Thu?n, thung dung t?u nghia, chi?c guom vàng”.

Nam 1964, Gò Công l?p t?nh, Nguy?n Vi?t Thanh t?nh tru?ng và Châu Van B?y phó t?nh có d?n vi?ng m? và cho tu b? l?n n?a, d?n 18 Tháng B?y, 1964, làm l? khánh thành r?t l?n và trang tr?ng.

Lang m? Truong Công Ð?nh t?a l?c t?i phu?ng 1, th? xã Gò Công t?nh Ti?n Giang. Do quy?t d?nh s? 114/VHQÐ ngày 30/8/1984 B? Van Hóa công nh?n khu lang m? và tu?ng dài anh hùng Truong Công Ð?nh d?t trong khu v?c g?n dó.

M?i nam vào ngày 20 Tháng Tám Duong l?ch, ngu?i Gò Công có t? ch?c l? ru?c t? Ðám Lá T?i Tr?i v? th? xã Gò Công, l? gi? t?i lang m? và l? tu?ng ni?m t?i tu?ng dài r?t trang tr?ng

tranvanchi@earthlink.net

XIN TÌM Ð?C

- Huong V? Ngày Xua, Van hóa ?m th?c L?c T?nh, 12 MK

- Tình Nghia Giáo Khoa Thu, 50 nam d?c lai Qu?c Van Giáo Khoa Thu, 15MK

C?a nhà van Tr?n Van Chi v?a du?c tái b?n.

Sách có bán t?i các nhà sách, ho?c liên l?c v?i tác gi?:

Email : tranvanchi@earthlink.net

Ð?a ch?: Tr?n Van Chi 1911 W. 148 th ST, Gardena CA. 90249, USA.