Nguy?n M?nh Trinh

Tuy?n t?p là ch?n nh?ng bài v? hay nh?t d? tuy?n thành m?t t?p. Ban tuy?n ch?n m?t gi?i thu?ng van h?c là nh?ng ngu?i có d? tu cách d? ch?n l?a m?t tác gi? hay tác ph?m xu?t s?c nh?t trong thành ph?n dã du?c tuy?n. Thông thu?ng tôi có ý nghi thô so nhu v?y. Nhung, ? th?c t?, thì du?ng nhu v?y mà không ph?i v?y. Th? nhìn vào trong nu?c, qua t?t c? nh?ng d? ki?n mà tôi du?c bi?t qua báo chí và truy?n thông, s? th?c ch?ng ph?i gi?n d? nhu v?y. Có m?t di?u gì k? k? mà m?t ngu?i s?ng ? h?i ngo?i nhu tôi khó lòng hi?u n?i. T? c?m giác ?y, tôi vi?t không ph?i là v?i thái d? c?a m?t ngu?i t?c m?ch mu?n tìm ki?m nh?ng tiêu c?c d? b? th?, mà là m?t ch? dích di tìm hi?u m?t th?c tr?ng van chuong mà mình c? canh cánh mu?n tìm hi?u...

Nam nay, ? trong nu?c r? lên m?t phong trào thi ca, nào h?i tho, nào công b? “100 bài tho hay nh?t th? k?”... Nghe thì tu?ng nhu nh?ng công trình nghiêm túc, nhung th?t ra có ph?i chính xác nhu th? không? M?t th? k? trong van h?c không ph?i là m?t th?i gian ng?n và tuy?n ch?n du?c nh?ng bài tho tiêu bi?u không ph?i là vi?c d? dàng và ai cung làm du?c. Th? mà l?i t? ch?c thành m?t cu?c thi d? bình ch?n. B?t c? ai cung có th? tham d? d? ch?n l?a, b?t c?n ki?n th?c van chuong. Nhu v?y li?u k?t qu? có kh? tín không? Hay ch? là m?t cách d? d? dàng th?c hi?n nh?ng di?u mà nh?ng ngu?i có quy?n l?c chính tr? d?ng d?ng sau ch? th??

Danh sách nh?ng bài tho hay nh?t th? k? g?m m?t bài tho ch? Hán c?a lãnh t? H? Chí Minh du?c x?p d?u b?ng ngo?i h?ng còn 99 bài tho khác g?m c? nh?ng bài c?a các v? ti?n b?i nhu Nguy?n Khuy?n, Tr?n T? Xuong, T?n Ðà Nguy?n Kh?c Hi?u và các bài c?a các nhà tho c?a van h?c mi?n Nam nhu Vu Hoàng Chuong, Bùi Giáng, Ðinh Hùng, Nguyên Sa, Ph?m Thiên Thu, Á Nam Tr?n Tu?n Kh?i, Trang Th? Hy. Ch? có th? và còn l?i toàn là tho mi?n B?c và tho trong nu?c bây gi?, có danh và vô danh tr?n l?n.

Có ph?i ng?u nhiên m?t bài tho ch? Hán du?c x?p vào hay dó ch? là s? tôn sùng lãnh t?, m?t tru?ng quy b?t bu?c c?a n?n van h?c xã h?i ch? nghia? Cung nhu, nh?ng nhà tho c?a van h?c mi?n Nam hay ? h?i ngo?i b? b? quên. Danh sách 100 bài tho du?c m?nh danh là hay nh?t th? k? 20 ?y, có thi?u nhi?u bài và cung th?a nhi?u bài. S? ch?n l?a theo m?t ch? ý rõ ràng mà chính tr? ch? d?o. Nhu v?y không ph?i là vô tình mà là s? c? ý mu?n chôn vùi s? th?c van h?c?

Phê bình gia Ph?m Xuân Nguyên, m?t ngu?i theo dõi hi?n tình van h?c khá sát dã nh?n xét:

“...Chúng ta hi?u tho Vi?t nam th? k? 20 là c?a ngu?i Vi?t làm ra dù ? b?t c? dâu, trong b?t c? th?i di?m nào c?a tram nam v?a qua. Ban t? ch?c cu?c thi không h?n d?nh không gian d?a lý vùng mi?n c?a hai ti?ng “Vi?t Nam “này, cho nên tho ch?n ? dây ph?i du?c hi?u là t?t c? tho c?a ngu?i Vi?t làm ra trong th? k? 20 ? trên lãnh th? Vi?t Nam và ngoài lãnh th? Vi?t Nam, làm ra trong th?i k? d?t nu?c thu?c d?a và d?t nu?c d?c l?p, d?t nu?c phân chia và d?t nu?c th?ng nh?t. Nhìn vào danh sách 100 bài tho du?c tuy?n ch?n ta không th?y di?u này. Danh xung “Vi?t Nam “? dây dã b? thu h?p r?t nhi?u. Nhu v?y là danh không chính.”

Trong bài “Nam di?u b?t c?p” dang trên báo Ph? N? “Ch?n tho hay khác v?i ch?n l?a hoa h?u hay ca si tri?n v?ng. Sau du?c “post “trên web site Talawas, c?a Ph?m Xuân Nguyên còn nêu ra nh?ng di?u không ?n khác nhu bài tho ch? hán c?a H? Chí Minh du?c d?t trên d?u danh sách, cung nhu bài du?c tuy?n ch?n “ch? y?u là c?a các tác gi? tru?c 1945 và sau 1975 và s? lu?ng chính là các tác gi? ? mi?n B?c”, hay “cu?c tuy?n ch?n 100 bài tho Vi?t Nam hay nh?t th? k? 20, nhu k?t qu? cho th?y là cu?c tuy?n ch?n c?a m?t b? ph?n công chúng. Và nhu v?y, tho du?c g?i là “hay nh?t” trong t?p này ch? tuong d?i ? cu?c này mà thôi, theo cách làm này mà thôi. Nhung d? g?i là “tho Vi?t hay nh?t th? k? 20 thì th?t là th?m xung, là v?i vã tùy ti?n”

Nhà tho Thanh Th?o ngu?i du?c chon bài tho “D?u chân qua tr?ng c?” trong danh sách nh?ng bài tho hay nh?t th? k? 20 cung th?c m?c v? “danh nghia d?c gi? b?u ch?n” mù m? d? in ra m?t t?p tho có nhan d?... nh?n nhu v?y là m?t công vi?c li?u linh. “Ch?n tho hay khác v?i ch?n l?a hoa h?u hay ca si tri?n v?ng. Ð?ng th?y ngu?i ta an khoai mình cung vác mai di dào nhu th?, coi không ti?n.”

Không hi?u công vi?c th?c hi?n công trình “100 bài tho Vi?t Nam hay nh?t th? k? XX “nhu th? có ph?i là công vi?c ch?n mà không tuy?n không? N?u không tuy?n thì li?u k?t qu? du?c ch?n ?y có chút giá tr? nào?

Hay cung nhu chuy?n gi?i thu?ng van h?c nam 2006 c?a H?i Nhà Van. Có c? ban tuy?n ch?n dàng hoàng mà không bi?t ch?n th? nào, tuy?n ra sao d? ông ch? t?ch H?i Nhà Van H?u Th?nh du?c gi?i nh?t v? tho v?i t?p “Thuong lu?ng v?i th?i gian” và gi?i t?ng thu?ng cho Ly Hoàng Ly v?i t?p tho “Lô Lô”. Cung Ph?m Xuân Nguyên l?i vi?t: “Ð?n l?n an gi?i này n?a, ông H?u Th?nh dã l?p m?t “hat ?trick” gi?i thu?ng H?i Nhà Van Vi?t Nam. L?n m?t nam 1980, ông du?c gi?i cho tru?ng ca “Ðu?ng t?i thành ph?” và dó là l?n x?ng dáng. L?n hai nam 1995, ông du?c gi?i cho t?p tho Thu Mùa Ðông, l?n dó thì hoi gu?ng, vì nhu nhà van Tô Hoài dã nh?n xét, t?p tho dó l?n l?n nhi?u th? nhu m?t gánh d?ng nát. L?n này, nam 2006, ông l?y gi?i v?i t?p tho “Thuong lu?ng v?i th?i gian”thì qu? th?c không x?ng, theo ý tôi. Ngay khi t?p tho ra d?i, d?c nó tôi dã th?y là nó cu, cu v? ý t?, c?m xúc, cu v? gi?ng di?u l?i tho. Ki?u làm duyên làm dáng trong câu ch? (sông ch?y ch?m d?i chi?u dang b? u?t), ki?u tri?t lý chuy?n d?i (hãy yêu l?y con ngu?i/dù tram cay ngàn d?ng/d?n v?i ai g?p n?n/xong r?i choi v?i cây), m?t l?n nghe thì du?c, nghe sang l?n hai l?n ba thì th?y chán. D?ng câu “Xa v?ng quá b?n ch?n di h?i cát...” là r?t... H?u Th?nh. Bài “Thuong lu?ng v?i th?i gian” l?y làm tên chung cho c? t?p: Bu?i sáng lo ki?m s?ng/Bu?i chi?u tìm công danh/Bu?i t?i dem trí khôn ra mài giua/T?nh th?c nh?ng hàng cây b?t khóc d?c lên nghe gi?. Tôi nghi: H?u Th?nh thuong lu?ng v?i th?i gian nhung th?i gian không còn ch? d?i ông. Tôi không nghi r?ng ông ch? t?ch h?i thì không nên nh?n gi?i h?i mình trao (m?c dù ? nu?c ta tránh du?c chuy?n dó là hay nh?t), n?u dúng tác ph?m c?a ông hay th?t x?ng dáng th?t. Trong tru?ng h?p gi?i thu?ng t?p tho c?a ông H?u Th?nh nam nay tôi th?y không x?ng dáng vì t?p tho dó không hay. Và còn vì bên c?nh nó có có m?t t?p tho khác x?ng dáng hon...”

T?p tho ?y là t?p tho Lô Lô c?a Ly Hoàng Ly, theo Ph?m Xuân Nguyên. Và k?t qu? là Ly Hoàng Ly t? ch?i nh?n gi?i. Sau dó, l?i lòi ra chuy?n ông ch? t?ch H?i Nhà Van H?u Th?nh trong khi vi?t bài tho “H?i” l?i lu?m d? ý và l?i c?a bài tho “Thu?ng d? sinh ra m?t tr?i “c?a n? thi si ngu?i Ð?c Christa Reinig. Và, gi?u d? bìm leo, ngu?i ta ki?m ra hàng ch?c câu tho mà ông H?u Th?nh dã mu?n d? d? dùng, t? câu tho c?a vua T? Ð?c d?n nh?ng câu ca dao t?c ng?...

Gi?i thu?ng van h?c ?y, hình nhu ch? có ch?n mà không có tuy?n. B?i n?u tuy?n thì làm sao có nh?ng bê b?i không th? tu?ng tu?ng nhu th?!!!

Thêm tru?ng h?p các tuy?n t?p du?c th?c hi?n, hình nhu ch? có ch?n mà không tuy?n. Ð?c nh?ng tuy?n t?p, ngu?i d?c th?y rõ di?u ?y. M?t tuy?n t?p c?a m?t tác gi?, ph?i có d?y d? nh?ng bài tiêu bi?u. Nhung tiêu bi?u c?a tác gi? khác v?i tiêu bi?u c?a ngu?i biên t?p. B?i vì, còn nh?ng áp l?c dè n?ng lên vi?c ch?n l?a. Van h?c v?i bàn tay chính tr? ch? d?o d?ng sau t?o nh?ng áp l?c nhu th?...

M?t ngu?i b?n thân hay có d?p v? Vi?t Nam k? cho tôi nghe nhi?u chuy?n. M?t trong nh?ng chuy?n ?y là chuy?n sách v?. B?i m?i l?n anh di v? tôi d?u g?i mua r?t nhi?u sách và l?n nào anh cung d?u than th? n?ng quá. Mu?n mua ra ph? Bolsa mua thi?u gì. Tôi ch? dành cu?i tr?. ?, mà ? ph? Bolsa nhi?u sách xu?t b?n ? trong nu?c th?c. Nh?ng sách biên kh?o nhi?u l?m. Không còn nh?ng nhan d? sách c?a th?i xua n?a. Th?i d?i m?i nên tu duy cung d?i và sách v? là m?t n?i d? nhìn th?y nh?t.

Th?i tru?c, in nh?ng tuy?n t?p c?a nh?ng tác gi? tuy có công l?n v?i van hóa Vi?t Nam nhung ? phe d?i ngh?ch v?i chính quy?n trong nu?c là m?t hành d?ng khá li?u linh. Lúc ?y mà nh?c d?n tên nh?ng Nh?t Linh, Khái Hung, Hoàng Ð?o... dã là m?t l?i l?m ghê g?m, hu?ng chi còn t?p trung van ph?m d? in thành m?t tuy?n t?p b? th?. Cái guong Nhân Van Giai Ph?m còn s? s? tru?c m?t v?i cái án t?n t?i m?y ch?c nam khi?n ai b?o gan d?n dâu cung ph?i e dè.

Th? mà, th?i th? cung khác di, và van chuong cung chuy?n hóa theo. Th?i m? c?a, th? gi?i không còn ch?p nh?n nh?ng tu tu?ng ch? quan giáo di?u n?a. Hu?ng chi, ông Mác, ông Lê-Nin ch? là nh?ng bóng ma d? d?a de con tr? thôi...

Bây gi?, m?i ngu?i d?u nghi d?n l?i nhu?n d?n buôn bán, k? c? d?t dai c?a cha ông. Thì, nh?m nhò gì ba cu?n sách hoi “thoáng “m?t chút. Th? là nh?ng cu?n sách tuy?n t?p nhu th? ào ?t ra d?i nhi?u d?n t?i m?t. T? L?c Van Ðoàn, du?c in l?i toàn b? tác ph?m c? m?y ngàn trang và nh?ng tác gi? du?c nhìn ng?m l?i, khách quan hon nhung cung v?n trong vòng l?n qu?n. Yêu nu?c nhung di sai hu?ng, thí d? nhu v?y. Ð?c trong nh?ng trang sách, th?y l? m? m?t ch? truong, dánh l?n l?n cái th?c và cái gi?. Thí d?, d? dánh bóng cái gi?, ph?i làm th? nào d? nh?ng H? Chí Minh, Xuân Th?y, Sóng H?ng (t?c Tru?ng Chinh Ð?ng Xuân Khu, t?ng bí thu d?ng)... cung là nh?ng nhà tho l?n c?a th?i ti?n chi?n. Vi?t van h?c s? theo ch? quan nhu th? khi?n ngu?i d?c nhi?u khi nhu sa vào mê h?n tr?n và l?c vào trong m?t mê cung mà không phân bi?t n?i ?o và th?c.

Ngày tru?c khi v?a b?t d?u d?i m?i, m?t giám d?c xu?t b?n có ti?ng ? mi?n Nam nhu Mai Qu?c Liên cung nh?c d?n nh?ng khó khan khi in và phát hành nh?ng tuy?n t?p nhu th?. M?c dù du?c s? d?ng ý và y?m tr? c?a lãnh d?o nhung v?n có ph?n ?ng t? phía nh?ng ngu?i c?c doan b?o th?. H? phê phán và tìm ki?m nh?ng so h? d? công kích, v?i s? quy ch?p r?t “chính tr?”... Nhung, hi?n th?c bây gi? là nh?ng cu?n tuy?n t?p dã du?c in và phát hành tràn lan. Du?ng nhu, nh?ng chuy?n lý lu?n nhu v?y dã thành chuy?n xua cu.

Ði?m qua nh?ng cu?n sách tôi có, dù s? lu?ng không nhi?u cung làm chóng m?t. Nh?ng tác gi? chen l?n trong nh?ng b? sách d? s?, bìa c?ng, in d?p. Tuy?n t?p Nguy?n Tuân, Tô Hoài, Nguy?n Công Hoan, Nguy?n Ðình Thi, Nguyên H?ng, Nam Cao, Vu Tr?ng Ph?ng, Hoài Thanh, Vu Ng?c Phan... Có l?, dó là nh?ng công trình d? l?i cho d?i. Nhung, dó có ph?i là hoàn toàn nh?ng tâm d?c c?a tác gi? chua thì còn ph?i xét l?i.

Cung l?i anh “chính tr?” ló d?u vào. Tuy?n t?p Hoài Thanh du?ng nhu thi?u ph?n vi?t v? tho ti?n chi?n chung v?i Hoài Chân. T?i sao v?y, b?i vì tác gi? tru?c dó dã ban khoan vì dã vi?t quá trung th?c d? vô tình d?ng ch?m d?n ch? truong d?u tranh giai c?p c?a d?ng. Có lúc Hoài Thanh dã cho nh?ng nhà tho ti?n chi?n là “gi?c” vì dã góp công ru ng? dân trí, làm n?i b?t cái “ta” b?c nhu?c mà quên lãng di cái “tôi” anh hùng. B? Thi Nhân Vi?t Nam Hi?n Ð?i là m?t b? phê bình tho c?a m?t ngu?i yêu tho, hi?u tho, c?m tho và tìm ra du?c nh?ng nét d?c s?c c?a m?t th?i k? thi ca n? r?. Th? mà, trong tuy?n t?p góp nh?t công trình m?t d?i c?m bút l?i không có ph?n quan tr?ng ?y. Có l?, chúng ta hi?u vì sao? B?i có anh chính tr? viên ló d?u vào và cái màn t? phê t? ki?m dã làm Hoài Thanh nam l?n b?y lu?t t? m? x? t? d?m ng?c an nan cho tác ph?m c?a mình...

Ho?c nhà van Nguy?n Tuân khi du?c in tuy?n t?p l?n d?u tiên dã ph?n n? và cho r?ng ch? có du?c m?t ph?n không dáng dù r?ng nhu th? cung dã du?c r?i. Nhà van Nguyên H?ng khi du?c in tuy?n t?p c?a mình cung ban khoan không bi?t m?t ngang mui d?c s? ra sao...

Tôi có l?n d?c m?t cu?n sách c?a giáo su Phong Lê, Vi?n tru?ng Viên Van H?c ? trong nu?c: “Van H?c Trên Hành Trình Th? K? XX ”. Ông có cái nhìn khá khoa h?c v? giá tr? dích th?c c?a hai n?n van h?c “cách m?ng” và “kháng chi?n”. V? giá tr? ngh? thu?t c?a n?n van h?c này, ông cho r?ng dó là m?t th? “công c? tuyên truy?n” do nh?ng ngu?i vi?t van t?o ra trong tu cách là... cán b? tuyên truy?n (trang 308)... có “giá tr? nhu là nh?ng tu li?u (trang 432) m?c dù nó dã có “hàng nghìn, hàng nhi?u nghìn cu?n sách, hàng tri?u, hàng nhi?u tri?u trang in” (trang 430) cà dã du?c khen, du?c ca t?ng, du?c tr?m tr? “h?t noi này d?n noi khác, h?t nam này qua nam khác” (trang 431).

Giáo su Phong Lê còn nh?n xét n?ng n? hon n?a khi cho r?ng n?u nhu nhân v?t th?i d?i là thu?c do c?a b?t c? n?n van h?c nào du?c xem là ch? luu c?a th?i d?i dó thì khi c?n làm vi?c ?y, van h?c “cách m?ng” và “van h?c kháng chi?n ph?i nh? d?n nh?ng con ngu?i” d?n t? nh?ng trang sách khác, và không gian khác, ch? không ph?i c?a ta hôm nay (trang 430) “nh?ng nhân v?t nhu Núp, ch? S?, ch? Út, anh Tr?i, anh Thu?n, m? Tom, em Hòa, ch? Lý... ch? có giá tr? h?p d?n, c? võ, nêu guong d?i v?i b?n d?c, nh?m dua b?n d?c d?n các chi?n công và d?n v?i nh?ng thành công t?t y?u c?a s? nghi?p cách m?ng (trang 427). Nh?ng nhân v?t này chua bao gi? là nh?ng “di?n hình van h?c, mang bóng dáng con ngu?i th?i d?i. Ðó ch? là nh?ng “tu?ng, nh?ng phù diêu dã và n?u là hoa thì cung là hoa m?c trên dá ho?c hoa dá” (trang 388). Ngoài lý do cách m?ng và kháng chi?n bu?c ngu?i ngh? si ph?i “hy sinh ngh? thu?t d? ph?c v? chính tr?, “giáo su Phong Lê còn phân tích d?n nh?ng nguyên nhân sâu xa, là c?i r? c?a nh?ng tình tr?ng van h?c y?u kém không sinh khí. M?t trong nh?ng nguyên do chính là lãnh d?o Ð?ng dã áp d?ng m?t cách c?ng nh?c cái g?i là phuong pháp sáng tác hi?n th?c xã h?i ch? nghia. Ông dã ví von dó là s? cu?ng l?i c?a quy lu?t ngh? thu?t là quái thai c?a l?ch s? (trang 418). Lý lu?n r?ng khi ch? nghia xã h?i s?p d? thì ch? nghia hi?n th?c này cung tan v? theo. Sau khi “tr? l?i s? công b?ng”cho m?t lo?t nh?ng tác gi? nhu Boris Patenak, hay Milan Kundura hay Platonov..., ông nêu ra nh?ng mâu thu?n không th? nào di?u hòa du?c. “Duy có di?u ch?c ch?n là n?u không x?p nh?ng tên tu?i trên dây vào s? h?u c?a ch? nghia hi?n th?c xã h?i ch? nghia thì rõ ràng ch?ng có gì dáng bàn, dáng t? hào v? m?t n?n van h?c hi?n th?c xã h?i ch? nghia. Nhung li?u lô-gich dó có thu?n không n?u có m?t tên tu?i nào dó không ch?p nh?n, không ch?u bu?c vào “ngôi d?n thiêng này”, ho?c m?t tên tu?i nào dó du?c “x?p h?ng” r?i bây gi? l?i du?c ch?ng minh là không x?ng dáng và dã xa r?i “hi?n th?c” ho?c ch? d?ng l?i ? m?t n?a s? th?c ho?c tô di?m cho s? th?c. Tóm l?i ch? nghia hi?n th?c xã h?i ch? nghia là th? ngu?i ta tu?ng tu?ng ra, ph?nh nhau gi?t nhau v?y thôi, ch? làm gì có!!!?

Cu?n sách “Van H?c Trên Hành Trình Th? K? XX” c?a Phong Lê là m?t cu?n sách tôi tìm th?y ? trong nhi?u chi ti?t cung nhu lý lu?n thích thú. Dù ph?n d?u v?i chân dung c?a 14 khuôn m?t tiêu bi?u cung có nhi?u di?u ph?i coi l?i: có H? Chí Minh, T?n Ðà, Ngô T?t T?, Hoàng Ng?c Phách, Vu Ðình Long, Tú M?, Nguy?n Công Hoan, Truong Chính, H?i Tri?u, Hoài Thanh, Th?ch Lam, Vu Tr?ng Ph?ng, Nguy?n Huy Tu?ng. Danh sách ?y còn thi?u nhi?u khuôn m?t và cung du nhi?u vóc dáng. Và tôi nhi?u khi c? tìm nh?ng lý do d? Phong Lê ch?n l?a nh?ng tiêu bi?u nhu v?y! T?i bây gi? v?n còn ng? ng? phân vân...

Theo Lê Quý K?, m?t ngu?i phê phán n?ng n? cu?n sách này thì giáo su Phong Lê dã b? cách ch?c Vi?n tru?ng Vi?n Van H?c vì ch? truong và suy tu c?a ông dã bi?u l? trong tác ph?m. Thì có sao dâu, trong th?i bu?i d?i thay thay d?i. Ðúng, sai, có lúc l?n l?n, tho?ng khi...