Chúng ta đang từ mùa Thu tiến sang mùa Ðông. Những nhà nào có ít cây phong lan đang để ngoài vườn hay hàng hiên sau nhà lo lắng chúng sẽ có thể bị chết lạnh. Nhưng không biết có nên mang chúng vào nhà hay không.

Phần lớn chúng ta đều nghe nói phong lan cần ánh sáng lọc (filtered) , cần thoáng gió, cần nhiệt độ tương đối ấm áp. Nhưng phong lan có hàng ngàn loại và mọc ở rừng sâu núi cao khắp năm châu ở những khí hậu đới hoàn toàn khác nhau, nên cũng tùy loại thích hợp với thú chơi hoa và cây cảnh của con người thành phố để nuôi trong nhà hay ngoài vườn.

Theo các nhà vườn chuyên nghiệp, cũng vì vậy, phải biết loại phong lan mà mình có thuộc họ nào, giống nào để săn sóc cho đúng cách vì chúng ta ở miền ôn đới trong khi nhiều loại phong lan có nhu cầu sống và phát triển khác chúng ta. Bởi vậy, có những loại phong lan không cần phải mang vào trong nhà, chẳng hạn các loại cymbidium (thường gọi là lan đất hay địa lan), giống phong lan Úc Châu (như Dendrobium speciosum, Dendrobium delicatum...) chịu nhiệt độ ban đêm xuống bên dưới 40oF.

Trong khi đó, nhiều loại phong lan không thích hợp với độ lạnh bên dưới 50oF , chẳng hạn lan hồ điệp (Phalaenopsis). Ðây là một trong những lý do nhiều người kêu ca rằng tại sao phong lan nhà tôi khi mới mua về thì đầy hoa rất đẹp nhưng năm sau trở đi tôi nuôi trong nhà thì hoặc nó chết hoặc không ra hoa gì cả.

Một nhà vườn có 3 mẫu trồng lan thương mại ở miền Nam California mà chúng tôi tiếp xúc hồi tuần này nói rằng những giống phong lan thích hợp nhất để nuôi trong nhà là những loại không đòi hỏi thật nhiều ánh sáng, độ ẩm, thông gió hoặc hơi lạnh vào ban đêm. Bởi vậy, những giống phong lan nào thích hợp nhất đối với nhiệt độ ban ngày từ 60oF-90oF và ban đêm bên trên 50oF là những giống thích hợp để nuôi trong nhà.

Trong thiên nhiên, những giống này thường là các loại phong lan sống ở các vùng đất thấp, khí hậu nhiệt đới. Chúng ở dưới các tàng cây hoặc che khuất bởi các loại cây cỏ khác nên cần ít ánh sáng, và cũng vì thế dễ thích nghi với điều kiện sống và ánh sáng trong các ngôi nhà.

Vị trí

Phần lớn các loại phong lan nuôi trong nhà, dù sao cũng đòi hỏi ánh sáng đầy đủ (không trực tiếp ánh nắng mặt trời rọi tới liên tục nhiều tiếng đồng hồ một ngày) để tăng trưởng. Chỗ nào gần cửa sổ hoặc sky-light là tốt nhất. Chỗ nào có thoáng gió và nhiều độ ẩm, chẳng hạn nhà bếp, cầu tiêu, là các địa điểm lý tưởng. Chỗ nào hơi khô ráo và ít hơi ẩm, nên nuôi chúng thành từng nhóm và để chúng bên trên những khay sỏi đổ nước để gia tăng thêm độ ẩm.

Giả sử khi thấy chúng có vẻ èo uột, thay đổi vị trí trưng bày nhiều khi là tác dụng tốt để chúng tươi tốt trở lại. Nuôi phong lan trong nhà, tránh để gần chúng ở các chỗ thổi trực tiếp hơi máy sưởi hoặc máy lạnh. Nếu để chúng gần các loại trái cây chín (vì trái cây chín tỏa khí) chúng sẽ rụng hoa rụng nụ rất nhanh .

Ánh sáng

Hầu hết các loại phong lan đều cần điều kiện ánh sáng tối thiểu để tăng trưởng và ra hoa. Nếu phong lan của quí vị èo uột và không ra hoa, nhiều phần là chúng không đủ ánh sáng tối thiểu. Ánh sáng đầy đủ, khi chúng ra hoa, hoa sẽ đẹp và ở độ tốt đẹp nhất của nó cả về màu sắc cũng như kích cỡ. Vậy, hãy theo dõi màu sắc của lá phong lan. Nếu màu lá (sau chừng một tháng) thấy chúng quá đậm màu, nghĩa là chúng không đủ ánh sáng. Nếu lá nhạt màu, nghĩa là chúng nhận lãnh quá nhiều ánh sáng.

Nếu để chúng gần cửa sổ quay về các hướng đông, tây và nam đều tốt nhưng nên để ý lượng ánh sáng chiếu qua các hướng của sổ này tùy theo mùa vì mặt trời xoay chuyển vị trí. Lý tưởng nhất là trưng bày phong lan gần của sổ hướng nam nhưng thường lại là phía có nhiều ánh sáng nhất. Tránh ánh nắng mặt trời trực tiếp cũng như không nên để nhiệt độ lên cao bằng cách có màn che để giảm bớt cường độ ánh sáng và nhiệt độ. Tuy vậy ánh sáng mặt trời trực tiếp vào buổi sáng sớm hoặc khi chiều tà thì không sao.

Ánh sáng gián tiếp và đầy đủ ban ngày là nhu cầu cần thiết để sinh tồn và tăng trưởng của phong lan. Nếu thiếu ánh sáng, người ta có thể dùng bóng đèn chiếu ánh sáng nhân tạo ở trong nhà. Theo kinh nghiệm một số nhà vườn, để trợ lực cho mùa thiếu ánh sáng, họ dùng đèn néon tỏa ánh sáng ấm. Theo họ, ánh sáng nhân tạo giảm mất cường độ của nó một nửa tính từ 6 inches của nguồn sáng (bóng đèn) trở đi. Cho nên, nếu trồng một số loại như cát lan (catleya), người ta nên để đèn chỉ cách xa lá của chúng chừng 3 inches.

Một đặc điểm của ánh sáng nhân tạo là người ta có thể kiểm soát được mức độ ánh sáng cũng như thời gian chiếu sáng bằng một máy canh thời lượng (timer). Một số loại phong lan rất nhạy cảm với ánh sáng, đặc biệt là khoảng thời gian ánh sáng chúng tiếp nhận ngoài nhiên nhiên trong một ngày. Nếu chúng tiếp nhận ánh sáng của ngày quá dài, chúng sẽ không ra hoa.

Trên nguyên tắc, nên ghi nhận ánh sáng ban ngày theo mùa như sau: Tháng Giêng đến tháng Ba: 12-14 giờ; tháng Tư đến tháng Sáu: 14-16 giờ; tháng Bảy đến tháng Chín: 12-14 giờ; tháng Mười đến tháng Mười Hai: 10-12 giờ.

Tưới nước

Cách tốt nhất là căn cứ trên sức nặng nhẹ của chậu phong lan. Tùy loại vỏ cây, vỏ dừa và sỏi đá v.v... (potting mix) khi chúng ướt hay khô mà biết được nặng nhẹ và khi nào cần tưới nước. Nên tưới vào ngày trước khi chúng hoàn toàn khô. Nhà vườn mà chúng tôi tiếu xúc nói rằng nên để chậu lan vào trong bồn rửa bát, mở cho nước chảy qua một lúc cho ướt đẫm để cả rễ lan ngấm nước cũng như các loại vỏ cây (media) ngấm nước để tạo độ ẩm, rồi để cho ráo hết nước. Sau đó, chừng 20 phút, quí vị có thể tưới nước lần thứ nhì nhưng nước lần này có pha cả phân bón.

Nên tránh để chậu lan trong nước quá lâu và quá thường xuyên. Nếu làm như vậy, rễ lan sẽ thối. Hầu hết các loại lan chỉ nên tưới nước từ một tới hai tuần một lần. Tưới nước nhiều hơn vào mùa Hè và ít hơn vào mùa lạnh.

Nếu một chậu nhỏ nhưng có nhiều cây phong lan, nó mau khô hơn nên cần nước hơn. Nếu tưới chúng với nước lọc (purified) thì càng tốt nhưng không được dùng “softened water” vì loại nước này lọc bằng muối.

Phân bón

Nhiều người kỹ lưỡng có thể dùng các loại phân bón có công thức khác nhau thích hợp cho từng giai đoạn thời tiết và tăng trưởng của cây. Nhưng nhiều nhà vườn mà chúng tôi tiếp xúc hoặc qua một số tài liệu nuôi phong lan phổ biến trên Internet, nếu chỉ dùng phân bón có công thức thăng bằng 20-20-20 (nhà sản xuất Growmore) hoặc công thức 7-9-7 (của nhà sản xuất Dyna-Gro) cũng có thể thích hợp quanh năm. Chỉ cần một muỗng cà phê pha với 1 gallon nước và bón chúng tuẫn lễ hoặc hai tuần lễ một lần là đủ.

Sao không ra hoa?

Một hai nhà vườn mà chúng tôi tiếp xúc cho ý kiến rằng nếu phong lan không ra hoa mỗi năm, có thể do hai lý do chính. Thứ nhất là điều kiện ánh sáng không đủ hoặc ban đêm chúng cần nhiệt độ lạnh hơn. Ðể khuyến khích phong lan nẩy chồi hoa, nên để chúng ngoài trời lạnh vào ban đêm ít nhất là hai tuần lễ khi nhiệt độ xuống khoảng trên dưới 55oF.

Tuy nhiên, một vài loại phong lan, như một số Dendrobium xuất xứ của Úc, chúng không phải ra hoa mỗi năm, có khi tới ba bốn năm sau mới ra lại. Tuy nhiên, khi ra hoa, chúng lại cho mỗi nhánh hoa vài trăm bông, một nhánh hoa dài rủ xuống như một cánh cung với hương thơm ngào ngạt.

Một số loại phong lan thích hợp để nuôi trong nhà thường thấy bán trên thị trường:

Lan hồ điệp (Phalaenopsis): Loại này phổ thông nhất và tương đối dễ nuôi, thích hợp nhất để nuôi và trưng bày trong nhà. Hoa của chúng gồm đủ mọi màu sắc và nhờ kỹ thuật lai giống, người ta tạo ra hàng trăm màu sắc khác nhau.

Cát lan (Cattleya): Có nhiều loại và nhiều giống lớn nhỏ khác nhau. Loại thích hợp nhất để nuôi trong nhà là loại cát lan nhỏ (mini Cattleya). Chúng là sản phẩm của Trung và Nam Mỹ. Giống cát lan nhỏ đòi hỏi ít ánh sáng hơn các loại lớn hơn. Thân của chúng chỉ cao từ 3 inches đến 10 inches. Nhiều loại có hương thơm rất quyến rũ.

Lan vũ nữ (Oncidium): Giống này xuất xứ từ Nam Mỹ. Gọi chúng là “dancing ladies” vì cánh hoa của chúng trông giống như người vũ nữ đang múa. Hoa của chúng ra thành nhiều nhánh có khi lên gần 100 bông. Loại màu nâu giống như chocolat lại có hương thơm cũng tương tự như mùi thơm của kẹo chocolat.

Lan vân hài (Paphiopedilum): Hoa của loại này trông giống như hài phụ nữ, rất đặc biệt. Giống lan này cũng không đòi hỏi nhiều ánh sáng nên khá thích hợp để nuôi trong nhà.

Ðể nắm vững hơn về các loại phong lan thích hợp nuôi trong nhà, độc giả có thể tìm mua cuốn “Orchid as House Plants” của tác giả Rebecca Tyson Northen, giá bán $7.95 mua ở tiệm sách hoặc đặt mua qua Amazon.com trên Internet.