Thiên Tai Thiệt Hại Ít Hơn Nhân Tai

*Việt Nguyên

(Đặc biệt của Ngày Nay)

LTS – Từ Bàn Viết Houston là cột mục bàn về các vấn đề thời sự từ chính trị tới kinh tế, văn hóa... do nhà báo Việt Nguyên trong ban biên tập Ngày Nay phụ trách. Ông cũng là một bác sĩ làm việc tại Houston.

Cơn bão Ike

12-9.2008.

Lại thêm một cơn bão. Tôi lái xe về bệnh viện hướng Đông Nam Houston. 6 giờ sáng, trời đẹp không mưa gió khác với thời tiết tiên đoán mấy ngày qua bởi các đài khí tượng. Tất cả các đài phát thanh và truyền hình hầu như chỉ còn phát chương trình đặc biệt về cơn bão Ike sắp đến. Con mắt bão sắp đi vào vịnh Galveston. Sau sự tiên đoán sai lạc về Rita ba năm trước và trận bão Gustav vừa qua, liệu Ike có xẩy ra như tiên liệu?

10 giờ sáng bịnh viện sơ tán bịnh nhân về trung tâm Y khoa Texas ở trung tâm thành phố. Tôi lái xe vê nhà đợi ông Ike đến thăm thành phố!

“Anh mong chờ mùa thu...” Mùa lá bay thơ mộng đôi khi cũng là mùa bão nổi. Thu đến Houston với thời tiết thay đổi đột ngột phũ phàng với những cơn bão. 25 năm nay từ ngày đến Houston tôi đã nhìn những cơn bão dữ đi qua thành phố: Alicia, Claudia, Allison, Elison, Rita, nay cơn bão lại mang tên đàn ông, Ike, sắp đến viếng.

Những cơn bão hay được hình thành ở vùng Vịnh Mississipi và Gulf Coast vì biển ấm. Mực nước biển lại tăng lên mỗi năm, soi mòn Galveston những năm gần đây, nhất là sau trận bão Rita, đã lỡ dịp đi qua vùng Galveston ba năm trước, dân lại đổ về tăng gia xây cất nhà cửa khiến môi sinh vùng vịnh Galveston thay đổi. Mặt biển tăng cao từ khi thời giá băng (ice age) châm dứt 12,000 năm trước. Các nhà khoa học tiên đoán, khi mực nước biển dâng lên 15 thước, nhân loại sẽ nhận những hậu quả tai hại trong hai thế kỷ sắp đến. Mặt nước biển tăng lên do sự tan nước đá ở vùng Greenland và Tây Nam Băng Dương do hiện tượng nóng toàn cầu từ sự phóng xuất các hơi, chánh là thán khí CO2. Uy ban Khoa học Liên quốc gia (IPCC) cho biết nêu các quốc gia không quan tâm đến việc ngăn chận sự phóng xuât khí CO2 từ kỹ nghệ thì nhiệt độ trái đất sẽ tăng lên mỗi 5 độ C. Lân chót khi nhiệt độ quả đất ấm hơn 5 độ C là 35 đến 55 triệu năm trước, thế giới gồm rừng và đầm lầy, cá sấu sống ở gần vùng Bắc cực. Lần cuối khi nhiệt độ quả đất lạnh hơn 5 độ C là 10 – 12,000 năm trước, mặt đất bao phủ bởi những mảnh băng trên vùng Nam Nữu Ước và vùng giữa nước Anh! Trong vòng 100 năm tới, nếu nhiệt độ quả đất tăng 4 độ C, hàng tỷ người sẽ chết đói, chiên tranh sẽ xẩy ra sau những trận bão tố và đại hồng thủy. Thay đổi thời tiết bất thình lình như khi trời đất sang thu, trận bão lớn sẽ đến. Thôi hãy quên chuyện trăm năm, tối nay dân Houston chờ cơn bão dữ.

10 giờ đêm, nhiều khu vực trong thành phố đã bị cắt điện trước khi cơn bão đên. Thành phố vẫn lặng gió, bị cô lập, chỉ còn nghe tin tức qua đài phát thanh chạy bằng pin, chờ đợi với không khí căng thẳng như ngày khủng bố 11/9/01. Đài khí tượng cho hay cơn bão trải dài lớn như vùng bang New England! Sóng ở vùng Tây Galveston sẽ cao đến bẩy thước, gió 100 dặm một giờ, đảo Galveston sẽ chìm đắm dưới nước.

13.9.2008

Bão đến ba giờ sáng như những tên cướp đến nhà. Trời tối, có ánh trăng, gió đến ồn ào như tướng cướp đi từ cửa sau đến cửa trước, đi qua mái nhà. Tiếng gió 100 dặm một giờ, ú u ù ù như đỉnh gió hú. Gió quen thuộc của trận bão Alicia 25 năm trước khi tôi mới về Houston. Gió mưa như Lafcadio Hearn mô tả năm 1888 và gió mưa đã càn quét đảo Galveston năm 1900: “Gió hú, mảnh vụn nhà cửa bay đầy trời, sóng cao hơn hàng trăm bộ, sóng biển đánh xuống mặt đất lật đổ cây côi, vịnh trở thành hố thẳm, sóng biển dâng lên quét sạch thành phố...”.

Trời tối, gió hú, tôi cầm đèn pin đi xem xét tình hình thiệt hại trong nhà, mái nhà vẫn còn nguyên vẹn không bị dột, gió nhiều hơn mưa.

Bị cô lập, nghe đài phát thanh trong đêm tối mịt mùng, tôi có cảm tưởng như thành phố đang là một địa ngục như Christopher Marlow: Từ khi con người bị đuổi ra khỏi vườn địa đàng thì ở đâu cũng là địa ngục, nơi chốn chúng ta đang ở là địa ngục, “một địa ngục không có giới hạn cũng không có chu vi!” Hay lạc quan hơn như Beaudelaire: “Il me semble que je serais tonjour bien à là où je ne suis pas - Dường như tôi cảm thấy hạnh phúc ở nơi tôi không hạnh phúc”.

Trời sáng, cơn bão đã đi qua. Nhà không bị hư hại ngoại trừ hàng rào đổ, mưa lai rai không như đài tiên đoán. Điện tắt nhưng may thành phố còn có nước. Trời nóng, đi trong nhà phe phẩy quạt, không điện thoại, ngay cả điện thoại di động, sống như vậychắc tôi sắp thành đạo sĩ.

Khu phố cô lập bởi những thân cây lớn ngã chặn các con đường chánh. Bao nhiêu lần đi qua những đổ nát hoang tàn, Saigon 30-4-75, Portland sau cơn bão tuyết 1978, Houston với Alicia, Claudia, Allison, Elison... mà lòng vẫn thấy bâng khuâng trước những đổ nát. Đời sống trở về thời sơ khai với nến lung linh trong bữa ăn tối.

14.9.2008

5 giờ sáng, trời đổ cơn mưa lớn. Đài khí tượng tiên đoán sẽ bị ngập lụt. Cácđầm ở Hosuton dâng nước. Sau cơn bão gió đến cơn lụt. Đằng trước nhà nước dâng lên mặt đường, đằng sau nhà nước trong con rạch cuồn cuộn chẩy. Các nhà tiên đoán thời tiết “khủng bố tinh thần” tiếp tục đưa tiên đoán trận Đại Hồng thủy sắp xảy đến. Trận lụt lớn như trong truyện nhân gian Gilgamesh thời kỳ Babylon, 2000 năm trước Thiên Chúa, nguồn gốc chuyện ông Noah trong Kinh Cựu Ước. Gilgamesh con người 2/3 thần 1/3 người chuẩn bị đóng thuyền bẩy tầng, diện tích gần bằng một mẫu chở hết gia đình, gia súc, vàng bạc gia tài đi tị nạn lụt. Đêm tôi, trời đất tàn phá đến nỗi các thần cũng phải sợ cảnh lụt lội, chạy trốn lên trời với Thượng đế Anu hay cuộn mình nằm khóc như đàn bà mắc đẻ! Sau bẩy ngày đêm bão dứt, Utanapishtum mới thấy được cảnh lụt lội, đất biên thành biển. Muốn biết tin ông phải gởi chim bồ câu lấy tin tứ;c, chim bay mãi không tìm thấy đất không bay trở về. Ông gởi con chim sẻ bay đi, chim sẻ cũng không bay trở lại. Ông gởi con quạ, con quạ tìm thấy thức ăn không buồn bay trở lại.

Trời đất trừng phạt con người tội lỗi gây ra nạn lụt lội giết người hàng loạt như vũ khí WMD! Đêm không Tivi, không thấy cảnh lụt tàn phá Houston, Galveston nhưng đài phát thanh vẫn tiếp tục khủng bố tinh thần!

Tối nay, may mắn có máy phát điện, có ánh đèn, căn nhà ấm cúng, có ánh đèn có ánh sáng văn minh và được đọc sách dưới ánh đèn điện.

15.9.2008

Trận đại hồng thủy đã không xẩy ra ở Houston, chỉ xẩy ra ở vùng Đông đảo Galveston. Hôm nay, nhà có điện trở lại, nhìn cảnh tàn phá vùng Crystal Beach và trung tâm Galveston, lại chỉ muốn điện tắt để không phải nhìn hình ảnh trên Tivi. Từ xa lộ 45 đi về hướng Nam qua cầu Galveston, ra đường 61, con đường dẫn xuống biển đụng Seawall Boulevard, quẹo trái về bãi phía Đông Galveston, quẹo phải đi về bãi Tây Galveston. Khu phía Tây may mắn không bị tàn phá nhiều như khu phía Đông khác với sự tiên đoán của các đài khí tượng. Cơn bão đổi hướng vào giờ chót đi về phía đông. Có bàn tay của Trời hay không có Trời? Các nhà khí tượng giải thích bằng sự thay đổi áp xuất không khí. Họ tin vào khoa học như Edward Gibbon “Nghiên cứu thiên nhiên cho chúng ta hiểu rõ thêm về khoa học và bớt tin tưởng vào niềm tin tôn giáo.” Nhưng trước những tai trời ách nước với những hiện tượng giải thích khoa học không giải thích được, con người lại quay về với tôn giáo.

Con người, trước cảnh thiên tai mới rõ, chúng ta chỉ là một hạt bụi trong một vũ trụ có hàng tỷ ngân hà!

Cơn bão tài chánh

17-9-2008

Buổi sáng yên tĩnh, cơn bão Ike đã qua, thành phố đang trở về dần với đời sống thường nhật. Bốn ngày rồi, chúng tôi mới được uống một ly Cafe Stabucks để ngồi nhìn cuộc sống đang thay đổi. Trời không có gió nhưng một trận bão khác đang thổi qua tàn phá mạnh hơn bão Ike. Trận bão tài chánh quét qua Wall Street, ngày 15-9 -08, chỉ số Down Jones giảm xuống 500 điểm, ngày hôm nay xuống 449 điểm. Ở Nga, thị trường chứng khoán phải đóng cửa bôn ngày, thị trường suy sụp sau khi các nhà đầu tư bỏ chạy từ sau cuộc chiến Georgia hồi tháng 8. Cơn bão lan đến Trung Quốc, chỉ số Thượng Hải xuống thấp nhất, chính quyền đổ tiền hàng chục tỷ Mỹ kim cứu các công ty tư nhân và ngân hàng. Ở Hoa Kỳ, sau các công ty Fannie Mac, Freddie Mac, Lehman Brothers, Meryl Lynch nay đến AIG sắp phải phá sản. Các nhà băng ngưng cho nhau vay tiền, chỉ còn hai ngân hàng đầu tư sống sót, Goldman Sachs và Morgan Stanley. Dân rút tiền khỏi quỹ đầu tư có tiền lời cố định (Money Market). Cơn bão tài chánh trâm trọng nhất từ năm 1930. Hệ thống tài chánh Hoa Kỳ như bịnh nhân đau nặng đang nằm trong phòng săn sóc đặc biệt. Thế giới, đặc biệt là Trung Quốc với hàng chục tỷ Mỹ kim đổ về cho ngày Thế vận hội Bắc Kinh với những con số 8 may mắn 8/8/08 đã quên chuẩn bị trận bão tài chánh chắc chắn sắp xẩy ra.

Ngược lại với trận bão Ike, nhà cửa bị tàn phá, trận bão tài chánh Wall Street xảy ra vì giá nhà suy giảm. Trận bão gây ra vì nhà đất không phải là trận bão tài chánh đầu tiên. Từ đời Tổng thống Hoa Kỳ đầu tiên, George Washington, Hoa Kỳ là đất của các nhà đầu tư và đầu cơ. Chính Tổng thống Washington cũng là nhà đầu cơ đất. Ông lý luận Hoa Kỳ là quốc gia của di dân, dân số Hoa Kỳ sẽ tăng hàng năm, nhờ di dân đến giá đất sẽ tăng với con số di dân. Vào thế kỷ 18, cơn điên về đất đai đã khiến dân Mỹ đua nhau mua đất đầu tư, giá nhà và giá đất tăng vọt mỗi năm. Giá nhà hâu như không thể xuống cho đến khi cuộc khủng hoảng địa ốc đầu tiên xẩy ra năm 1926. Quả bong bóng vỡ đưa đê cơn bão tài chánh, thị trường chứng khoán suy xụp năm 1929 đưa đến khủng hoảng kinh tế, các ngân hàngđóng cửa ảnh hưởng đến tất cả các loại đầu tư và dịch vụ. Từ năm 1929 đến 1933 giá nhà xuống 30%, con số thất nghiệp lên đê 25% trong thời kỳ dại suy thoái năm 1930.

Cơn khủng hoảng tài chánh năm 2008 giống hệt như cơn khủng hoảng năm 1930. Gian lận xẩy ra từ người mượn nợ cho đến các công ty địa ốc và các ngân hàng cùng các nhà đầu tư lớn không bị ràng buộc bởi luật lệ. Các quỹ đâu tư không bị kiểm soát, đầu tư bừa bãi. Từ sau khi công ty Longterm Capital xập năm 1998, các quỹ đầu tư và ngân hàng đầu tư giảm nhưng sau đó họ tìm ra các lỗ hổng. Người mua nhà làm giấy mượn nợ với lợi tức giả, mua nhà không phải bỏ tiền 20% như trước, mua nhà có lời nhanh, bán nhà lấy tiên chạy. Công ty địa ốc giúp người mua nhà làm đơn gian, mướn người định giá nhà cao. Các nhà băng cho vay tiên dễ dàng nhờ chánh sách của Thống đốc Greenspan từ 2003, họ bán các món nợ cho các ngân hàng đầu tư nơi đó nhà phân tích tài chánh không đủ khả năng và kinh nghiệm như ở công ty Bear Stern và Lehman Brothers.

Cơn lạc quan tếu về nhà nhà lan truyền nhanh như bịnh dịch, giá nhà tăng nhanh tạo ra sự phấn khởi mặc dù những con số cảnh cáo cho thấy những yếu tố tạo ra một cơn bão hoàn hảo săp thành hình. Ơ thành phố San Francisco, dân mua nhà ước đoán căn nhà của họ sẽ tăng 14% mỗi năm trong vòng mười năm sắp đến, 25% dân San Francisco còn lạc quan hơn, thăm dò vào năm 2008 cho thấy họ nghĩ rằng giá nhà ở San Francisco sẽ tăng 50% mỗi năm vì tiền lời thấp, vay tiền dễ dàng, mua nhà không phải trả vốn chỉ trả tiền lợi mặc dù tiên lời ngân hàng thấp sẽ khiến người già ở Mỹkhó về hưu khi họ sống dựa trên tiền lời. Dân Mỹ sống với màu hồng không nghĩ một ngày nào đó thị trường sẽ kết thúc thê thảm gần như mỗi mười năm, 1987 và 1998. Các nhà xây cất tiếp tục xây, các công ty định giá tiếp tục định giá lên.

Tháng 10 năm 2006, ông Frank Nothaft, kinh tế gia của công ty Freddie Mac nói rằng công ty ông chịu đựng nổi tình trạng tài chánh trong trường hợp giá nhà xuống 13.4% ông nghĩ rằng giá nhà xuống dưới 15% sẽ không xảy ra (hiện giá nhà California xuống hơn 30%). Năm 2006, giá nhà ở Mỹ lên đến mức cao nhất. Từ năm 2006 đến 2008 giá nhà giảm 15% so với giai đoạn từ 1997 đến 2006 giá nhà tăng 85%, sự kiện chưa từng thây trong lịch sử Hoa Kỳ. Giá nhà tăng không có lý do căn bản nêu tính theo các yếu tố căn bản như tỷ lẹ giá nhà trên giá xây cất, giá cho thuê hay lợi tức trung bình mỗi đầu người. Cái ý tưởng người di dân tiếp tục đến và nước Mỹ hết đất để xây cất cũng tương tự như ý kiến của cơn điên nhà cửa đất đai vào thế kỷ 18 và 19.

Đầu năm 2008, căn bịnh nhà cửa bắt đầu lây qua thị trường tín chỉ, thẻ tín dụng, tiền vay mua xe, ngay cả công ty lớn cũng không trả nỗi nợ. Từ năm 2002 đến 2006 mỗi gia đình Mỹ vay nợ tăng 11% so với các ngân hàng và công ty tài chánh vay nợ tăng mức 10% mỗi năm. Cơn khủng hoảng nhà cửa sẽ khiến dân Mỹ mất 636 tỷ Mỹ kim vào năm 2012.

19.9.08

Cơn bão Wall Street tạm ổn nhờ các biện pháp của chánh quyền Bush. Các biện pháp tài chánh chỉ tạm thời ngăn cơn bão. Các cuộc cải tổ kinh tế tài chánh này nhằm ngăn sự gian lận và thái độ cẩu thả của các nhà đâu tư nhưng đi trái với định luật thị trường tự do. Các cuộc cải tổ có thể chận được “bong bóng kinh tê vỡ nhưng không chận được “bong bóng tư tưởng” của dân Mỹ.

Từ năm 1990, hình nhưngười Mỹ chỉ muốn làm giầu mau chóng, kiêm tiền dễ dàng trong các ngành tài chánh, kỹ thuật điện tử. Giới trẻ không thích những nghề cực nhọc như y khoa và y tá.

Các cuộc cải tổ tài chánh có thể kiểm soát được hệ thống tài chánh nhưng khó lấy lại lại niềm tin của dân. Tổng thống George Bush vào những tháng cuối nhiệm kỳ phải đối phó với hai cơn bão, thiên tai và nhân tai. Điều trớ trêu là với cơn bão thiên tai Ike, người nghèo sẽ được chánh quyền trợ cấp qua FEMA với ngân khoản ít hơn so với sô tiền 700 tỷ để cứu các ông CEO có lợi tức hàng trăm triệu Mỹ kim mỗi năm. Hoa Kỳ có lẽ sẽ trải qua một thời gian dài trước khi phục hồi như nước Nhật đã phải trải qua một “thập niên mất mát” sau cơn khủng hoảng nhà cửa năm 1991. Dân Mỹ sẽ học bài học của ông Tổng thống đâu tư đầu tiên của Hoa Kỳ. TT George Washington đốn cây ở bờ sông Potomac, vứt đồng tiền kẽm xuống sông và nói “tiền không mọc trên cây”. Nền kinh tế Hoa Kỳ có giới hạn của nó.

20.9.2008.

Tình cờ, tôi rời Houston một tuần sau cơn bão Ike, bên kia bờ Thái Bình Dương, Nam California yên tĩnh, Little Saigon vẫn nhộn nhịp, đời sống trái ngược với vùng vịnh Galveston. Ngắm thời tiết ở California, lòng muốn dọn về một nơi không gió bão, nhưng có lẽ tôi phải chờ sau một cơn động đất lớn!

Việt Nguyên

(25-9-08)