*Ông Obama sẽ thấy 'thayđổi' không dễ dàng

* Việt Nguyên

(Đặc biệt của Ngày Nay)

LTS – Từ Bàn Viết Houston là cột mục bàn về các vấn đề thời sự từ chính trị tới kinh tế, văn hóa... do nhà báo Việt Nguyên trong ban biên tập Ngày Nay phụ trách. Ông cũng là một bác sĩ làm việc tại Houston.

40 năm sau ngày Mục sư tranh đấu nhân quyền người da đen Martin Luther King bị ám sát, Thượng nghị sĩ da đen lai hai dòng máu Barack Obama đã làm lịch sử. Nhờ tài hùng biện và vóc dáng quyến rũ, ông đã được giới trẻ và những người Mỹ da đen biến ngày bầu cử 4/11/2008 thành ngày lịch sử trọng đại của Hoa Kỳ, lần đầu tiên một ứng cử viên da mầu vào tòa Bạch Ốc.

Đảng Dân Chủ đã toàn thắng trong cuộc bầu cử năm 2008 vì tình hình kinh tế suy thoái bắt đầu từ cuối năm 2007 qua sự khủng hoảng giá nhà. Với vị tổng thống da đen đầu tiên trong lịch sử Hoa Kỳ, thê giới có thể thay đôi quan điểm về sự kỳ thị chủng tộc ở nước Mỹ nhưng Tổng thống Barack Obama sẽ phải đương đầu với những khó khăn của Hoa Kỳ trong thời kỳ suy thoái cả về đôi nội lẫn đối ngoại. Mục tiêu của ông Obama trong những ngày tháng tranh cử, kêu gọi “thay đổi” nhưng sự thay đổi của ông có đem đến một “hy vọng” mới cho nước Mỹ không?

Đế Quốc Mỹ?

Trong thời kỳ chiến tranh Việt Nam và chiến tranh lạnh, Hoa Kỳ đã đã bị gọi là “Đế quốc Mỹ”, Sau khi đế quốc Sô Viết sụp đổ, những người ghét Hoa Kỳ tiếp tục gọi Hoa Kỳ là “bá quyền” trong khi những người yêu Hoa Kỳ gọi Mỹ là “siêu cường quốc duy nhất” trên thế giới. Gần đây, Tổng thống Iran Ahmadinejad ngày 23/9/2008 ở Liên Hiệp Quốc đã nhạo báng “đế quốc Mỹ đang đến con đường cùng”. Tử tế hơn, TT Venezuel Hugo Chavez và TT Nga Vladimir Putin đã gọi Hoa Kỳ là bá quyền: “Bá quyền Hoa Kỳ sắp chấm dứt ảnh hưởng trên thế giới”.

Thế đứng của Hoa Kỳ với tham vọng lập nên một nền thái bình Pax Americana để thay cho Pax Brittanica của Anh Quốc sau thế chiến thứ hai đã bị thách đố sau năm năm khó khăn ở chiến trường Iraq. Nhưng tân Tổng tư lệnh quân đội Hoa Kỳ sẽ thừa kế một sự rôi loạn hiện nay trong thời đại toàn cầu hóa nhưng thiếu một chánh phủ toàn cầu. Siêu cường Hoa Kỳ đang đóng vai trò “bá quyền” với ngân sách quốc phòng khổng lồ năm2008 lên đến 711 tỷ Mỹ kim, gấp đôi hai ngân sách quốc phòng của cả khôi Âu Châu và Trung Quốc cộng lại. Ngân sách ấy bằng 48% ngân sách quốc phòng của cả thế giới với 200,000 quân đóng ở ngoại quốc từ sau biến cố 11/9/2001 và 700 căn cứ quân sự trên toàn thế giới kể cả Âu, Á và Trung Đông.

“Đế quốc” nào cũng đến lúc suy tàn như đế quốc La Mã, đế quốc Anh và gần đây đế quốc Sô Viết, nhưng Hoa Kỳ ít khi bị liệt vào “đế quốc” vì Hoa Kỳ khác với các quốc gia nói trên ở điểm Hoa Kỳ không chiếm đất của bất cứ quốc gia nào làm thuộc địa mà chỉ dùng ảnh hưởng kinh tế quân sự cùng sự hợp tác của các “quốc gia bạn”. Hoa Kỳ chắc chắn khác với đế quốc Anh thời thế chiến thứ hai. Anh Quốc là một quốc gia nằm trên hòn đảo nhỏ biệt lập với các quốc gia Âu Châu khác, đế quốc bành trướng nhờ ngoại thương và xuất cảng nhân lực đến các quốc gia thuộc địa trong khi Hoa Kỳ phát triển nhờ ngoại thương, tự do mậu dịch và nhập cảng nhân lực qua chương trình di dân.

Hoa Kỳ có lẽ gần giống với đế quốc Sô Viết hơn qua việc bành trướng quyền lực quân sự khắp thế giới nhất là từ ngày Sô Viết sụp đổ năm 1991, Hoa Kỳ rải quân khắp thế giới, đóng cửa căn cứ quân sự ở Đức nhưng mở các căn cứ khác ở Trung Đông và Trung Á. Ngân sách Hoa Kỳ thâm thủng năm 2008 lên đến 800 tỷ Mỹ kim và phải vay hơn 1000 tỷ Mỹ kim từ Trung Quốc qua công khố phiếu nhưng sức mạnh quân sự của Hoa Kỳ vẫn đứng đâu, khi cân Hoa Kỳ sẵn sàng xử dụng tất cả khả năng và bạo lực như lần thay đổi chánh quyền Saddam Hussein ở Iraq năm 2003.

Điều khác biệt lớn nhất giữa siêu cường Hoa Kỳ và đế quốc Nga là sự giầu có thật sự của Hoa Kỳ và lý tưởng Mỹ quốc. Khi cơn bão tài chánh giữa tháng 9 năm 2008 thổi qua khắp các quốc gia trên thế giói, TT Hugo Chavez hôm trước cười “bọn tư bản Mỹ sụp đổ” hôm sau đã phải vỡ mặt vì Venezuela mất 200 triệu Mỹ kim qua công ty Lehman Brothers! Bá quyền Hoa Kỳ trên con đường xuống dốc kéo theo Trung Quốc và Nga. Thị trường chứng khoán Nga mất 60% giá trị, đồng Ruble bị phá giá, giá dầu xuống dưới 65 Mỹ kim một thùng đã khiên tham vọng đế quốc mới của Vladimir Putin ngừng lại giống như các nước làm giầu nhờ giá dầu như Iran và Trung Quốc.

Hiển nhiên là siêu cường Hoa Kỳ khác với đế quốc Sô Viết và chủ nghĩa Cộng sản. Khi đế quốc Sô Viết sụp đổ, thế giới đã hùng mạnh và giâu hơn nhờ sự phát triển kinh tế, còn khi siêu cường Hoa Kỳ trên đường con đường suy thoái năm 2008, cả thế giới đi xuống theo Hoa Kỳ. Chính lý tưởng Mỹ quốc đã giữ vững thế đứng của Hoa Kỳ trong bốn thập niên qua. Lý tưởng ấy biểu lộ qua Tổng thống đảng Dân Chủ John F.Kennedy năm 1963 khi ông can thiệp vào Việt Nam “Hoa Kỳ sẽ can thiệp và giúp đỡ bất cứ quốc gia yếu thế nào cần sự giúp đỡ”. Trong cuộc bầu cử năm 2008, đảng Dân Chủ và TNS Barack Obama tính chuyện rút quân khỏi Iraq nhưng TNS Obama, người được xem là một Kennedy 2008, chưa thấy nhắc đến tinh thần cao thượng của TT John F.Kennedy. Tân Tổng thống Hoa Kỳ da đen lo Hoa Kỳ lún sâu ở Iraq mà không hề nhắc đến chiên tranh diệt chủng ở Darfur, Rawanda hay nội chiên ở Congo nơi đó những người da đen Phi Châu bị tàn sát, bị nạn đói đe dọa và các chánh quyền độc tài vẫn yên tâm vì không sợ Hoa Kỳ can thiệp.

Trật tự thế giới mới

Trong vòng hai thập niên qua nhất là từ sau biến cố 11/9/2001, nền an ninh Hoa Kỳ bị đe dọa. Các chánh quyền độc tài trên thế giới thêm thái độ thù nghịch với Hoa Kỳ nhất là sau chánh sách “hoặc theo hoặc chống” của TT George W.Bush. Phong trào Hồi giáo quá khích lan rộng đi đôi với phong trào chống Mỹ muốn cô lập Hoa Kỳ và đưa dân Mỹ trở về chánh sách cô lập.

Giáo sư Joseph Nye, đại học Harvard về môn khoa học chánh trị, chủ trương Hoa Kỳ đã đến lúc phải xử dụng sức mạnh mềm mỏng (soft power) thay cho sức mạnh quân sự. Sức mạnh mềm mỏng theo ông Joseph Nye gồm: phát triển văn hóa Hoa Kỳ, giá trị, lý tưởng Mỹ Quốc đi cùng với phát triển kinh tế. Đây có lẽ cũng là ý của TNS Barack Obama và TT Pháp Sarkozy mặc dù ông Obama chưa có chánh sách rõ ràng, khi ông kêu gọi cộng tác của các quốc gia và Hoa Kỳ sẽ nói chuyện với các quốc gia trong “trục quỷ” nằm trong danh sách của chánh quyền Bush như Bắc Hàn và Iran.

Trật tự thế giới mới mà tân tổng thống Barack Obama phải đương đầu là trật tự sau thời kỳ Hoa Kỳ thống trị thế giới (Post American World) theo ông Farreed Zakaria trong đó quyền lực Hoa Kỳ bắt đầu lên đến mức tột đỉnh sau khi bức tường Bá Linh bị sụp đổ do sự thách đố của TT Ronald Reagan và sự sụp đổ của khối Sô Viết năm 1991. Hoa Kỳ trở thành “bá quyền” nhưng từ từ suy như lẽ thịnh suy của lịch sử trong khi các nước khác bắt đầu trên con đường đi lên đặc biệt là Trung Quốc và Ấn Độ. Điều trớ trêu là các quốc gia này trở nên cường quốc ở Á châu là nhờ chánh sách toàn cầu hóa của Hoa Kỳ. Trong thời đại toàn cầu hóa này một thế giới đa cực, đa văn hóa được hình thành nhưng lại thiếu quốc gia lãnh đạo khác với thời chiến tranh lạnh.

Theo ông Farred Zakaria, Hoa Kỳ hoặc Trung Quốc sẽ là quốc gia lãnh đạo trong thế kỷ21. Một Trung Quốc đang lên nhờ bài học lịch sử và luân lý, thế kỷ thứ 15 khi nhà thám hiểm Trịnh Hòa đi qua đến Phi Châu, qua Ấn Độ Dương, một Trung Quốc với nhiều phát minh và nhiều khám phá nhưng bị ngưng lại vì chánh sách bế môn tỏa cảng của nhà Minh.

Âu Châu có sức mạnh tư tưởng nhưng thiếu nhân lực, không đông dân như Á Châu. Từ thập niên 1960, kinh tế Á Châu phát triển nhanh hơn các quốc gia khác trên thế giới, bắt đầu là Nhật, Singapore, Đài Loan sau đến Ấn Độ và Trung Quốc. Hai nước Ấn và Trung lúc đầu thù địch trong thời chiến tranh lạnh nhưng nay thành bạn trong thời kỳ phát triển kinh tế. Kinh tế Trung Quốc hiện nay phát triển nhanh gấp ba lần Ấn Độ.

Trung Quốc sẽ là thách đố chánh của Hoa Kỳ. Bá quyền Trung Quốc khác với siêu cường Hoa Kỳ ở chỗ Trung Quốc thiếu “viễn kiến” chánh trị hoặc có viễn kiên nhưng họ không xuất cảng viễn kiến như Hoa Kỳ.

Chánh sách ngoại giao của Trung Quốc khởi động từ cái nhục phát sinh từ chiến tranh nha phiến thập niên 1840 và sự chiếm đóng Trung Quốc của Nhật thập niên 1940 chứ không khởi động từ lý tưởng như lý tưởng Mỹ quốc muốn thế giới an toàn, dân chủ cho mọi dân tộc và nhân quyền phải được tôn trọng.

Cái họa của mô hình Trung Quốc là họ chỉ muốn trục lợi, khai thác tài nguyên thiên nhiên của các quốc gia nhỏ nhất là các quốc gia Phi Châu như chánh sách thời nhà Minh và hoàn toàn không để ý đến tham nhũng, nhân quyền ở các quốc gia như Bắc Hàn và Iran. Trung Quốc sẵn sàng dùng quyền phủ quyết của họ ở Liên hiệp quốc để ngăn chặn sự can thiệp nhân đạo của Hoa Kỳ và Âu Châu tại các nước độc tài.

Sử gia Paraq Khanna gần như đồng ý với ông Zakaria, trật tự thế giới mới mà tân tổng thống Obama phải đương đầu là một trật tự đi từ sự cân bằng quyền lực giữa Hoa Kỳ, Trung Quốc và khối Âu Châu. Nga vắng mặt trong trật tự mới. Nước Nga có nhiều tài nguyên thiên nhiên như dầu và khí đốt. Âu Châu cần nặng lượng đến từ Nga hơn là từ Trung Đông. Cựu TT Vlamir Putin và tân TT Dimitri Medvelev cố gắng dựng lại tinh thần quốc gia, một nước Đại Nga (Great Prussia) ở thế kỷ 19 nhưng Nga thiếu nhân lực, dân số ít hơn Trung Quốc và khối Âu Châu, trên con đường dài Nga không thể xuất hiện như một siêu cường mới.

Khối Âu Châu có đủ yếu tố tạo nên một sức mạnh mềm mỏng, có khả năng thu hút các quốc gia lân cận, như Balkan, Ukraine, Georgia, Belarus vào khôi Âu Châu, còn Trung Quốc có cả hai khả năng sức mạnh mềm mỏng và sức mạnh quân sự. Trung Quốc âm thầm tăng gia quân sự, thiết lập các căn cứ Hải Quân ở mũi Đài Loan, ở Hoàng Sa Trường Sa, ở Vịnh Á Rập, Miến Điện và Cambodia trong khi phát triển mậu dịch với các quốc gia Phi Châu như Angola, Sudan, Zimbawee và Châu Mỹ La Tinh mà không bị khối Tây Phương ngăn cản.

Ông Paraq Khanna nghĩ rằng chánh sách sức mạnh mềm mỏng đang nằm ngoài vòng tay của Hoa Kỳ. Các bình luận chính trị khác cũng đồng ý với ông Khanna, lý do chánh là các nhà ngoại giao Hoa Kỳ không còn hiểu rõ các quốc gia khác trên thế giới ví dụ như chủ trương phát triển dân chủ đã đưa đến tai họa và khủng hoảng như ở vùng Trung Đông, hậu quả tai hại nhất là hơn một nửa các quốc gia trên thế giới nghĩ Hoa Kỳ giả dối nên các quốc gia này thấy mối lợi trước mắt đến từ Trung Quốc và chống đối Hoa Kỳ trong khi vẫn chấp nhận viện trợ Mỹ.

Dân Hoa Kỳ đã cho đảng Dân Chủ và TNS Barack Obama một cơ hội sau tám năm chán đảng Cộng Hòa mặc dù trong hai năm qua Hạ Viện với sự lãnh đạo của bà Nancy Pelosi đã không hơn gì chánh quyền ông Bush. Giọng điệu của ông Obama cũng bắt đầu thay đổi sau khi đắc cử, ông không còn dùng giọng “giảng đạo” trong khi tranh cử và dịu xuống với sự ưu tư “thay đổi” đòi hỏi một đến bốn năm. Ông chắc chắn sẽ còn “thay đổi” nhiều hơn khi đụng chạm với thực tế và biết rằng thay đổi sẽ không đến dễ dàng như đảng Dân Chủ hứa hẹn. Sự thay đổi như ông Patrick Wright nhận định: “phải từ dưới lên trên, hiện đại hóa từ Missouri, cộng đồng những người Mỹ da đen cho đến Đông Âu, Trung Đông, Burma, Phi Châu và Anh Quốc” trong một thế giới không còn bức màn sắt như thời kỳ chiến tranh lạnh.

Việt Nguyên

(5-11/2008)