*Trí nhớ, bệnh Alzheimer, não bộ phải và trái

* Việt Nguyên

(Đặc biệt của Ngày Nay)

LTS – Từ Bàn Viết Houston là cột mục bàn về các vấn đề thời sự từ chính trị tới kinh tế, văn hóa... do nhà báo Việt Nguyên trong ban biên tập Ngày Nay phụ trách. Ông cũng là một bác sĩ làm việc tại Houston.

Một mùa Giáng Sinh lại về, thành phố lên đèn với những cây Giáng sinh trong các cửa hiệu và trên các tòa cao ốc. Những cây giáng sinh tượng trưng cho một sức sống mới bắt nguồn từ cây đời sống (tree of life) của nền văn minh cổ kính đầu tiên của nhân loại, nền văn minh Babylon. Tiếng hát từ một bài hát Giáng sinh mỗi năm được nghe đi nghe lại: “Do you feel what I feel”. “Do you hear what I hear?…...” Bạn có thấy, bạn có nghe mùa giáng sinh mầu nhiệm? Những ngọn đèn xe lưu thông trên xa lộ đổ về trung tâm thành phố trên màn ảnh truyền hình tin tức mỗi tối, trông giống như những tế bào chạy dọc trên những giây thần kinh dưới kính hiến vi, khiên tôi có dịp nghĩ về những sự nhiệm mầu của đời sống và những thay đổi bốn mùa của kiếp người và của cuộc đời.

Trí nhớ, cấu trúc bộ não và bệnh Alzheimer

Hệ thống não bộ và thần kinh có kiến trúc phức tạp nhất trong cơ thể con người với hơn 100 tỷ tế bào thần kinh, mỗi tế bào thần kinh nôi với nhau bởi hơn 10,000 chấp nối trông như những ngôi sao trên những dẫy ngân hà. Các nhánh nhỏ phát xuất từ tế bào thần kinh nhận các tín hiệu từ các tế bào thần kinh khác trong khi thân tế bào dẫn tín hiệu. Cấu trúc tế bào thần kinh trông giống như những nhánh cây, thân cây và rễ cây và y học cũng dùng danh từ phân nhánh chiết cành để diễn tả sự tăng trưởng của tế bào thần kinh. Căn bản hoạt động của tế bào là điện và hóa học. Từ thế kỷ thứ 19, các nhà khoa học đã nhận thấy tế bào thần kinh dùng những dòng điện chuyển tín hiệu. Các tế bào thần kinh truyền tín hiệu chậm hơn dây điện đồng vì có một chỗ nối tận cùng của tế bào nơi đó giống như trạm xăng.

Năm 1920, bác sĩ Otto Loewi kích thích tim con ếch trong dung dịch muối qua dây thần kinh số X (vagus) tìm thấy chất Acetyl Choline tiết ra nơi chỗ nôi. Năm 1965, bác sĩ người Pháp Jean Pierre Changeux làm việc với thầy của ông là Jacques Manod và bác sĩ người Mỹ Jeffrey Wyman cho thấy sự dẫn truyền hệ thống thần kinh qua hóa chất Dopamine và Acetyl Choline.

Năm 1970, các bác sĩ nhận ra là con người đã sửa soạn nhận thức từ giai đoạn phôi nhi, một quan điểm không có gì lạ đối với tôn giáo và bác sĩ Changeux cho thấy luồng điện tạo ra động lực cho tế bào thần kinh và hệ thống nối tiếp.

Trí nhớ từ hồi trẻ thơ không trắng như tờ giấy nhưng lúc nào cũng sẵn sàng đón nhận học hỏi và kinh nghiệm. Các hóa chất hóa học khác ngoài Dopamine cũng đóng vai trò quan trọng trong trí nhớ và học hỏi ví dụ như chất Nicotine. Thuốc lá gây ung thư nhưng chất Nicotine có trong thuốc lá giúp con người tập trung tư tưởng và thư giãn. Nicotine dính chặt vào nơi tiêp nhận của tế bào thần kinh như chất Acetyl Choline. “Nhớ nhà châm điếu thuốc...”. Nicotine giúp văn sĩ cảm hứng và làm giảm mức độ bệnh Alzheimer và bệnh run rẩy Parkinson!

Trí nhớ là một phần của sự tỉnh thức trong một bộ não hoạt động thường trực không ngừng nghỉ, nhưng trí nhớ không phải là cơ quan lưu trữ chính xác, trí nhớ không ghi lại đúng thời gian. Trí nhớ chứa đựng trong óc bị ảnh hưởng của các chất hóa học có thể giúp trí nhớ tăng hay phai dân tùy theo kinh nghiệm và biến cố.

Khi bị căng thẳng, kích thích tố Cortisone bài tiết ra nhiều khiến các chất hóa học cần thiết cho sự chuyên chở tín hiệu bị vỡ và ngắt đoạn. Các phân tử (molecule) chạy qua các tế bào trong não cân thiết cho trí nhớ và đời sống cũng giống như những nốt nhạc lướt qua trong những bài hòa tấu nhạc Brahm. Dòng nhạc chẩy qua và đôi khi chúng ta quên bẵng. Trong cuộc nghiên cứu của bà Sue Halpren, hội thần kinh học Đại học Cambridge, một người bình thường chỉ nhớ 8% các sự kiện xẩy trong vòng hai tuần lễ qua, trong 8% ấy chỉ có 50% sự kiện đúng! Nhưng quên lãng theo thời gian cũng chẳng hẳn là xấu. Bộ óc của con người cũng giống như óc của máy điện toán. Giống như các Chip D.Ram và S Ram, bộ nhớ của máy điện toán phải loại bỏ bớt những tín hiệu cũ để máy điện toán nhận các tín hiệu mới. Khi quên, bộ óc con người có thêm chỗ để các tế bào thần kinh có thêm sức mạnh để làm việc khác, vỏ não sẽ bớt làm việc hơn. Quên lãng là một tiến trình hoạt động tích cực. Tinh thần và bộ óc kiểm soát các chi tiết giống như chủ bút của tờ báo đọc và sửa chữa bài vở. Các kỷ niệm đáng nhớ và quan trọng được chứa trong phần nhớ dài hạn (long term memory) được gợi lại khi có dịp. Bệnh Alzheimer xẩy ra khi phân nhớ dài hạn lấn át phần nhớ ngắn hạn. Điển hình của người bịnh Alzheimer như một bà cụ “không hề nhớ mới đi ra đường, trở về nhà” nhưng “nhớ vanh vách tiền bạc dấu giếm trong nhà ở Việt Nam 60 năm về trước”.

Bệnh Alzheimer xẩy ra ở phần não có hình con ngư mã (Hippocampus) nơi chứa trí nhớ gân. Vùng Hippocampus có sáu lớp vỏ, càng dầy càng lành mạnh. Khi bắt đầu bệnh Alzheimer, vùng này bị mỏng lại. Tế bào chết dần vì những mảng vôi đóng lên. Sự mất mát tiến triển từ từ có thể xẩy ra trong 50 năm. Khó định bệnh Alzheimer sớm, định bệnh ra cũng chưa có phương pháp trị liệu hữu hiệu. Bệnh nhân Alzheimer đa số trên 55 tuổi. Bệnh xảy ra càng ngày càng nhiều đứng sau bệnh ung thư theo con số thống kê của hãng nhân thọ Met Life năm 2006. Đến năm 2050 sẽ có khoảng 106 triệu người bị Alzheimer trên toàn thê giới trong đó có 16 triệu người Mỹ, số người bệnh gia tăng theo số tuổi thọ.

Các mảng vôi chất Beta Amyloid đóng trên Hippocampus khi mới bắt đầu ảnh hưởng nhẹ trên nhạn thức (Mild Cognitive Impairment, MCI). Những người bị MCI như một người cầm trên tay tờ báo Ngày Nay, thẫn thờ nhìn cả tiếng vào một trang báo nhưng không biết là đang đọc báo! Điều đáng mừng là không phải tất cả những người có triệu chứng MCI đều bị bệnh Alzheimer, một số trở về bình thường. Đa số những người này tương đối trẻ tuổi, có học vấn, trí thức, thường xuyên đọc sách học hỏi, kích thích sự suy nghĩ. Điều quan trọng nhất theo những nghiên cứu mới cho thấy không phải trí nhớ mà sự chú ý mới là chìa khóa để mở cửa thoát ra khỏi bệnh Alzheimer.

Người bệnh Alzheimer lúc bắt đầu là một người vô tư như trẻ thơ, cười nói vui vẻ nhưng khi đến mức trầm trọng săn sóc người Alzheimer rất khó. Họ có bộ mặt giận dữ, bộ mặt sư tử, không còn chú trọng tập trung, chửi thề, cưỡng lại ý của người săn sóc bẹnh, không chịu tắm rửa, mặc quần áo v.v...

Gần đây các bác sĩ đang tìm thuốc chữa trị tác dụng trên chất Cyclic AMP, thuốc dùng để chữa bệnh tâm thần Schizophrenia (phân tâm liệt) vì bịnh này cũng có bệnh lý trên phần Hippocampus và chất vôi Beta Amyloid đóng trên Hippocampus hiện nay được xem là hậu quả chứ không phải là nguyên nhân bịnh. Hậu qủa này gây ra do sự xáo trộn di thể hay các chất hóa học cân thiết cho tín hiệu của tế bào thần kinh.

Các hóa chất thiên nhiên hy vọng mang lại cho trí nhớ từ trái cây Blueberry. Chất Beta Carotene trong cà rốt, chất Omega 3 trong dâu cá, canh dưỡng sinh với Ginkgo Biloba (hạt Boba), hạt hạnh nhân, chất Nicotine estrogen, chất Flavarol trong trà xanh, rượu chát đỏ, ca cao v.v... chưa chứng tỏ được sự hiệu nghiệm.

Hy vọng nhất là bác sĩ Scott Small, đại học Columbia đã khám phá ra phân tử SOR LA từ di thể – SOR LA tác dụng trên hỗn hợp retromer ở giai đoạn bệnh Alzheimer tăng trưởng. Theo nghiên cứu của đại học Johns Hopkins, người già nếu vẫn vui thú làm việc đều đặn hay thể dục Anaerobic sẽ giúp tăng tuần hoàn, tăng trưởng tế bào thần kinh, tăng trí nhớ nhờ sự gia tăng chất BDNF (Brain derived Neutrotropic factor) yếu tế tăng trưởng tế bào thần kinh.

Óc phải, óc trái và bệnh tai biến mạch máu não

Bộ óc phức tạp của con người được chia hai. Như trái tim, não có hai phần, não phải và trái. Từ thời Harvey hoạt động của hệ thống tuần hoàn đã biết rõ, nhưng khối óc vẫn còn là một bí ẩn. Mặc dù còn bí ẩn, nhưng các bác sĩ đồng ý những suy nghĩ sâu sắc và những sáng kiến bất thình lình xuất hiện từ bộ óc. Bác sĩ chuyên gia thần kinh học Đại học Northwest, Mark Jung Beeman ví sáng kiến bất thình lình như là sự can thiệp của thần nhân như khi nhà bác học Archimede thích thú reo lên “Eureka” trong khi đang tắm khám phá áp xuất nước hay khi nhà bác học Isaac Newton nhìn thấy quả táo rơi từ trên cây xuống đất tìm ra sức hút của trái đất.

Trong vòng 15 năm qua, các bác sĩ cho rằng các bệnh nhân bị hư nửa não bên phải là bệnh nhân may mắn vì não phải là não thứ yếu không bị nhiều thiệt hại, không bị ảnh hưởng đến ngôn ngữ (não phải bị thiệt hại, người bệnh bị liệt nửa người bên trái). Nhưng theo Jung Beeman các bệnh nhân này bị thiệt về nhận thức nhất là sự hiểu biết sâu sắc về ngôn ngữ. Khi trẻ não phải hoạt động, khi về già não trái vùng trán hoạt động nhiều hơn. Nếu con người có trí tuệ cao, cả hai não hoạt động đều. Hai não trái và phải có thế nói chuyện với nhau, hợp tác với nhau tạo ra người hoàn toàn như những cao thủ trong truyện chưởng xử dụng “song thủ” hay như hai đảng phái hữu khuynh và tả khuynh ngồi nói chuyện với nhau.

Não trái chứa chữ còn não phải hiểu biết ý nghĩa rộng rãi sâu sắc của chữ như ẩn dụ hay thay đổi cảm xúc về một câu viết hay câu nói có nghĩa phức tạp. Jung Beeman ví não trái cho chúng ta thấy cây, còn não phải cho chúng ta thấy khu rừng cây. Não phải là nguồn gốc của sáng kiến và phát minh. Khi thư giãn, não dễ nẩy ra ý kiến và ý nghĩ lạ, khi cố gắng quá mức sáng kiến ít khi chợt đến cho nên khi con người càng cố suy nghĩ càng không tìm ra được giải pháp. Có những người bịnh tâm thân, tương tự bệnh phân tâm liệt, loại Shizotypy thường nẩy ra sáng kiến, các người này nghe ảo giác thính thị, kích thích não phải, nghĩ ngợi nhiều và có tài sáng tạo. Câu huyện tương tự như nhà tiên tri Mohammed nghe tiếng nói Thượng đế lập lại nguyên cuốn Koran hay như ông Joseph nghe Thượng đế dặn dò đến ba lần từ khi Maria mang thai cho đến khi đem Chúa về nhà.

Khác với những lời khuyên của các Thiền sư, để trí óc nghĩ ngợi lan man đôi khi cũng là điều tốt, không hẳn tốt cho các nhà văn nhà thơ mà còn cho các nhà khoa học. Nhà toán học Henri Poincaré thế kỷ thứ 19 đã giải quyết được bài hình học Euclid khi ông leo lên xe buýt sau khi nghĩ ngợi lan man trên các đường phố Paris. Các chất kích thích như Adderall, Ritalin, Caffeine giúp tăng sự tập trung ý nghĩ nhưng làm giảm sáng kiến và phát minh. Vùng trước vỏ trán (frontal Cortex) sáng lên khi chúng ta tìm thấy câu giải đáp đúng vì vậy “bóp trán suy nghĩ” cũng kích thích não giống như các thuốc gây ảo giác Hallucinogen PCP và Marijuana.

Tai biến mạch máu não làm thay đổi hoạt động não.. Có hai loại tai biến, loại nghẽn động mạch (vì cục máu đông chạy đến từ tim hay nghẽn vì động mạch chai cứng do mảng vôi, cholesterol đóng trong thành động mạch) và loại chảy máu do vỡ động mạch thường vì áp huyết cao. Chữa và ngừa tai biến mạch máu não cũng giống như chữa bịnh tắc cơ tim: bớt hút thuốc, bớt mập, trị cao áp huyết, giảm Cholestorol trong máu, chữa bịnh tiểu đường, thuốc chống đông máu, thuốc chống dính các tiểu huyết cầu như Plavix v.v...

Điều kỳ diệu mới đây về phương diện y học là tuy các tế bào thần kinh không sinh sôi nẩy nở nhưng khi các tế bào chết đi vì thương tích các tế bào mới sẽ sinh ra thay thế cho tế bào chết. Các tế bào mới nối với các tế bào khác tương tự như các động mạchtân tạo khi động mạch cơ tim tắt nghẽn. Các tế bào mới được sinh ra từ các tế bào mầm (Stem cell) nằm ngủ trong não bộ. Yếu tố nào kích thích tế bào mầm nằm im từ khi sanh ra rồi một ngày bỗng nhiên sinh sôi nẩy nở trở lại chưa rõ nhưng đây là điểm quyết định của phép lạ qua tôn giáo như Chúa làm ông Lazarus sống lại hay bàn tay Phật Bà Quan Am giúp người tàn tật đi lại. Một năng lượng (energy) phải cần có để “nấu” các tế bào mâm như ngọn lửa lò đun trong truyện Kinh Thánh tạo ra đời sống hay lò luyện linh đan trong truyện Trung Hoa.

Tai biến mạch máu não là nguyên nhân gây ra cái chết đứng hàng thứ ba trên nước Mỹ. Chữa trị sớm đem đến nhiều kết quả tốt. Con số hồi phục cao nhờ y khoa phục hồi, cùng ý chí tích cực của bệnh nhân và tình yêu của gia đình.

Những bệnh nhân được phục hồi cho biết nhiêu sự biến đổi lạ từ sự thay đổi của não bộ. Bà Jill Bottle Taylor bị tai biến mạch máu não vì vỡ động mạch, mất đến bẩy năm để phục hồi, nhưng bà phục hồi gần như hoàn toàn. Bà có kinh nghiệm của nguòi bị tổn thương não trái nhưng nhờ vậy não phải phát triển, não trái bị tù túng thì não phải tìm thấy tự do.

Bà Taylor tả lại những năm tháng nằm liệt như người ngôi Thiền, suy nghĩ dẫn đến nội tâm thức: “Đấy là một điều tốt trời ban, nhờ vậy mà tôi cảm thấy tinh thần mạnh mẽ, đôi khi tôi cảm thấy vô tư, vô tội với những niêm vui bên trong, được tự do tìm kiêm, khám phá thế giới một lần nữa với sự tò mò của tuổi thơ.”

Không ai muốn bị tai biến mạch máu não như bà Taylor nhưng quả thật những người bịnh nằm trên giường vẫn có những suy nghĩ sâu sắc trong thế giới của họ như một triết nhân.

Bài hát Giáng sinh đi theo tôi: “Do you feel what I feel?do you hear what I hear?...”. Vâng, các triết nhân đang cảm thấy một không khí Giáng sinh đang đên, như tất cả chúng ta.

Việt Nguyên

(4-12/2008)