Blog và mạng lưới thông tin thay thế sách?

* VIỆT NGUYÊN

(Đặc biệt của Ngày Nay)

LTS – Từ Bàn Viết Houston là cột mục bàn về các vấn đề thời sự từ chính trị tới kinh tế, văn hóa... do nhà báo Việt Nguyên trong ban biên tập Ngày Nay phụ trách. Ông cũng là một bác sĩ làm việc tại Houston.

Chương trình kinh tế mới hơn 700 tỷ Mỹ kim của tân Tổng thống Barrack Obama nhằm tân trang sửa chữa hạ tầng kiến trúc, trường học, hệ thống y tế, mạng lưới thông tin và bảo tồn năng lượng là chương trình liên bang có tham vọng lớn trong đó chương trình Broadband cho mạng lưới thông tin lên đến 100 tỷ Mỹ kim để đem mạng lưới đến từng lớp học ở mỗi trường công. Chi tiết của chương trình chưa rõ cho đến ngày ông Obama nhậm chức nhưng chương trình thúc đẩy kinh tế đã áp dụng ở Nhật sau thời kỳ khủng hoảng địa ốc trong “thập niên mất mát” 1990 đã thất bại.

Chương trình Broadband có vẻ hơi khôi hài khi mà đa số người Mỹ đã có mạng lưới đến từng nhà, không còn muốn lên mạng để xem toàn những tin tức xấu vào cuối năm! Ở các sở làm, công nhân viên được khuyến cáo không lên mạng lưới thường xuyên vì năng xuất làm việc sút kém và cho đên nay, chưa có thống kê nào cho thây mạng lưới thông tin đã giúp học sinh Mỹ trở nên thông minh, thành người trí thức, ngược lại phụ huynh càng ngày càng lo ngại con em hư hỏng vì mạng lưới Internet

Bộ mặt trái của mạng lưới thông tin

Trong thế kỷ thứ 20 vừa qua, các tiến bộ nhanh chóng về kỹ thuật, nhất là về y học và kỹ thuật điện tử, đã giúp con người sống dễ dàng hơn nhưng không giúp con người suy nghĩ dễ hơn. Năm 1749, nhà báo người Pháp Julien Offray de la Methrie đã cảnh cáo: “Con người khác máy móc, con người có tâm hồn và suy nghĩ phức tạp không thể tùy thuộc hoàn toàn vào máy móc”, khác hẳn với ước muốn của các nhà tin học ngày nay muốn con người, công nhân và sinh viên phải tùy thuộc và chấp nhận máy điện toán. Ông Wendell Berry, nhà giáo dục, đã cảnh cáo năm 1999: “Thật là dễ dàng cho tôi tưởng tượng đến một thế giới trong tương lai chia đôi giữa những người muốn sống với óc sáng tạo và những người sống như cái máy.”

Con người ở thế kỷ thứ 20hào hứng về mạng lưới thông tin cũng tương tự như ở thế kỷ thứ 18, nhân loại đã tiến một bước xa với khám phá về điện tín. Năm 1840, điện tín nối liền Âu Châu với Mỹ với những thông tin đầy phẩm chất cho đến cuối thế kỷ thứ 19, phát minh về điện thoại kỳ diệu đã qua mặt điện tín. Với đường xe hỏa và thông tin điện con người bước qua kỷ nguyên mới.

Mạng lưới thông tin Internet là một tiến bộ kỹ thuật thay đổi bộ mặt thế giới và đóng góp vào tiến trình văn minh của con người ở thê kỷ thứ 20. Internet đem đến niềm tự hào cho Phó tổng thống Al Gore người tự nhận là cha đẻ của mạng lưới thông tin trong kỳ tranh cử Tổng thống năm 2000 và là huyền thoại về một trong những nguyên nhân đánh sụp chế độ Cộng sản Đông Âu năm 1989. Nhưng mạng lưới thông tin cuối cùng cũng có một tác dụng thứ hai trong thời đại máy móc như công nhân trong cuốn phim “Le temps modern” của Charlie Chaplin. Con người tùy thuộc vào máy móc và bị máy móc khống chế.

Mạng lưới thông tin đã thay đổi bộ óc và cách suy nghĩ của con người, sự thay đổi như là sự thay đổi chương trình (reprogram) trên máy điện toán. Người đọc bài trên mạng lưới mất sự tập trung tư tưởng, sau vài trang bài trên màn ảnh, đọc lướt trên các mạng nối liền (link). Người đọc mỗi ngày bỏ nhiều thì giờ đọc thơ điện tử, đọc tựa đề hơn là đọc chi tiết. Các bài viết, xem các Blog (diễn đàn), xem phim ảnh trên mạng lưới và trên I pod dễ đưa đến tình trạng nghiền mạng lưới. Các hình ảnh tựa đề chạy qua tai, mắt đến óc, ảnh hưởng đến việc suy nghĩ, cuối cùng những người trên diễn đàn (Bloggers) ngừng đọc sách. Đến như Bs Bruce Friedman, giáo sư bệnh lý đại học Michigan qua việc nghiên cứu ảnh hưởng của máy điện toán trong y học, đã phải thú nhận ông không còn khả năng hấp thụ những bài viết dài trên mạng lưới và ông cũng mất kiên nhẫn để có khả năng đọc những cuôn sách dày 700 trang như bộ Chiến Tranh và Hòa Bình của Leo Tolstoy. Một nghiên cứu khác của University College of London, trong năm năm cho thấy những người đọc trên mạng thường nhẩy từ bài này qua bài khác, chủ đề này qua chủ đề khác. Lôi đọc của người đọc trên mạng thiếu sâu sắc. 100 tỷ tế bào não bị thay đổi chương trình, hoạt động khác hẳn đối với các tín hiệu so với người đọc sách.

Người viết cho mạng hay người viết bằng máy điện toán cũng khác với người viết bằng cây viết và tờ giấy trắng. Câu chuyện tương tự như năm 1882, triết gia Friedrich Nietzche vì mắt kém nên mừng rỡ, gõ trên máy đánh chữ mới phát mình thời ấy, Malling Hansen Writing Ball. Tư tưởng của ông thay đổi qua bàn máy đánh chữ nhưng không thoát khỏi cặp mắt tinh tường của các bạn ông, tư tưởng của Nietzche khác hẳn thời ông cầm bút viết, từ tư tưởng, văn ông trở thành “nện” chữ, từ lối tranh luận kích thích đối thoại đổi ra những kiểu cách ngôn, từ giọng văn hùng biện, văn ông biến thành thể loại viết điện tín.

Máy điện toán đã ảnh hưởng đến bộ não của con người giống như hồi thế kỷ thứ 14 khi đồng hồ cơ khí được sáng chế và dùng vào việc kiểm soát công nhân. Đồng hồ quyết định giờ ăn, giờ làm việc, giờ ngủ, giờ thức giấc. Con người không còn nghe hay phản ứng bằng chính giác quan của mình mà vâng lệnh sự điều khiển của đồng hồ. Trong thời đại điện toán với phần mềm và mạng lưới, sự nhận thức của con người đã bị thay đổi; con người đi theo bản đồ, đồng hồ, báo điện tử, phim ảnh, đài phát thanh trên mạng lưới, để bớt thì giờ các chương trình này càng ngày càng ngắn. Chính công ty Google đã chủ trương: “Bộ óc con người là một máy điện toán lỗi thời cân phải có phần mềm khác”. Vì vậy công ty Google muốn người đọc phải nhanh, để thu tập chi tiết cá nhân người đọc, hâu có nhiều quảng cáo. Họ ghét những đọc giả đọc chậm rãi để có thì giờ suy ngẫm và tiêu thụ kiên thức.

Blog và Diễn đàn

Diễn đàn trên mạng lưới, còn có nhiều tai hại hơn la các bài viết (chữ Blog do chữ B cuối chữ Web ghép với chữ log mà ra có nghĩa là lên mạng). Các diễn đàn do người viết tự xuất bản trên mạng lưới, viết rất nhanh, cần phản ứng ngay lập tức trước các vấn đề thời sự nóng hổi, phải diễn tả tư tưởng nhanh chóng không chọn lọc, không có người sửa chữa như viết báo, ngoại trừ những lỗi chính tả. Blog vì vậy có hiệu quả trong các vấn đề đấu tranh chính trị nhưng khuyết điểm của diễn đàn là thiếu nghệ thuật cầm viết và đôi khi sự thật tạm bợ, sai lạc được phổ biến trên mạng lưới qua các nối không kịp thời thâu hồi. Không khí diễn đàn sôi nổi gây ra bởi các Blogger đã tạo nên tình trạng: người đọc và người viết không còn khả năng tập trung tư tưởng. Chính các nhà viết diễn đàn nhanh như các ký mục gia của tờ New York Times cũng phải công nhận là các diễn đàn hời hợt, ít có người nào thật sự đọc một bài viết trên 9,000 chữ trên mạng. Người viết diễn đàn nổi tiếng như ông Andrew Sullivan đã phải bỏ viết. Trong hàng triệu diễn đàn trong nhiều năm qua, các ký giả đã loan truyền tin tức thất thiệt, như trong các cuộc bầu cử, và các ký giả mất thì giờ theo dõi tin tức trên diễn đàn hơn là đi tìm kiếm sự thật.

Mạng lưới đóng vai trò quan trọng trong việc truyền thông nhưng truyền thông không phải lúc nào cũng đúng như thời Voltaire có Tự điển Bách khoa của Diderot nhưng Voltaire cũng không tin và viết hẳn một cuốn sách khác để đặt vấn đề với Tự điển Bách Khoa.

Dần dần độc giả, nhất là những người lớn tuổi, trở lại với báo giấy phổ biến giá trị, và kiến thức. Cầm bài trên giấy in ra, đọc chậm đọc kỹ, những sự thâu nhận đập vào trong óc mạnh hơn và rồi người đọc cũng cảm thấy kính trọng những người viết theo truyền thống cũ. Họ biết những tư tưởng ghi trên giấy đã được soạn kỹ, mất thời giờ, suy nghĩ có hệ thống mạch lạc trước khi viết của người viết cẩn trọng.

Sách vở sẽ biến mất?

Mạng lưới mang đến thông tin, diễn đàn Blog hạp với chính trị, sách vở đem đên kiến thức cho người đọc nhưng sách cũng bị đe dọa bởi mạng lưới và báo điện tử. Trong vòng mười năm qua, báo giấy đã bị báo điện tử cạnh tranh, gần đây các báo lớn như tờ New York Times đã giảm số phát hành vì lợi tức xuống thấp. Công ty Tribune chủ nhân của các tờ báo lớn Chicago Tribune, LA Times, phá sản. Tuần báo Newsweek (do Washington Post làm chủ) in mỏng lại. Các nhà sách như Barnes and Noble ế ẩm, ít người mua sách, những người yêu sách lo ngại sách sẽ biến mất nhất là với chủ trương của công ty Google đưa sách lên mạng và Amazon bán sách máy điện tử Kindle giúp người đọc cầm máy đọc sách mang xuống từ mạng lưới.

Từ năm 2006, công ty Google ký với năm thư viện nghiên cứu lớn nhất: Thư viện công cộng New York, Thư viện Đại học Harvard, Michigan, Stanford và Oxford. Công ty có tham vọng điện tử hóa sách, đem sách đến mọi tầng lớp nhưng công ty đã thất bại. Các vụ thưa kiện bản quyền đã xẩy ra. Các tác giả và nhà xuất bản đã thưa công ty Google dưa trên luật tác quyền năm 1976 và luật bổ túc năm 1998, trong đó các sách xuất bản sau năm 1923 được bảo vệ bởi luật bản quyên. Tác quyền bao gồm thời gian sống của tác giả cộng thêm 70 năm! Đối với sách quần chúng, công cộng, với luật tác quyền công ty Google có thể in từng trang một mỗi kỳ. Một điều nữa là các bài được phổ biến trên mạng không có nghĩa là được tự do in lại. Bài trên Internet cũng chịu luật chủ quyên. Ba tháng trước trong năm nay, báo New York Times đã thắng một vụ kiện hơn hai triệu Mỹ kim khi một người làm báo đã in các bài trên mạng lưới thành bài trên báo quảng cáo của ông ta. Công ty Google có mục tiêu lớn nhưng họ không thể điện tử hóa tất cả các sách có trên thế giới nhất là các sách cổ văn từ thế kỷ thứ 17 và 18. Với trên 543 triệu sách trong các thư viện khảo cứu trên thế giới, công ty Google đặt mục đích giới hạn điện tử hóa 15 triệu cuôn và họ không nhắm vào những sách quý (special collection). Cũng như không điện tử hóa sách trong Microfilm. Công ty đã phạm nhiều lỗi, mướn nhiều kỹ sư nhưng không mướn chuyên viên về sách vở văn chương và dĩ nhiên ở thời kỳ kinh tế suy thoái này các công ty điện tử như Google có thể biến mất trước sách vở trong thư viện!

Sách mạng lại kiến thức, kiến thức như triết gia Francis Bacon thê kỷ thứ 16: “Kiến thức là sức mạnh”. Kiến thức luôn luôn là vấn đề cá nhân của con người, một người không sống một mình nhưng tùy thuộc vào những người khác. Kiến thức và hiểu biết giúp con người bớt cực đoan không lệ thuộc vào máy móc và những thành kiến.

Trẻ em cần sách hơn mạng lưới Internet. Francis Shifford tác giả cuốn Trẻ trưởng thành nhờ sách (the child that book built), ví dụ đọc sách như một sự chuyển hóa: “Đôi khi có một cuốn sách đặc biệt như một hạt thủy tinh rơi đúng lúc vào đầu, giống như dung dịch bảo hòa và thình lình chúng ta thay đổi hẳn”. Trẻ em tìm thấy trong sách vở một thế giới thay đổi trong đó chúng tìm thấy đời sống gia đình, nhân loại khác hẳn với những sách trong trường học.

Sách cũng như khoa học và kỹ thuật, có ảnh hưởng lớn trên sự tưởng tượng cần thiết cho sự trưởng thành của trẻ em như câu chuyện Le Petit Prince của Antoine de Saint Exupery. Cậu hoàng tử bé sáu tuổi một mình lạc ở sa mạc Sahara, vẽ hình con trăn nuốt con voi. Cậu tự hỏi tại sao mọi người lại sợ cái mũ, dĩ nhiên đấy không phải là hình cái mũ mà là hình con trăn nuốt con voi. Người lớn thiếu óc tưởng tượng và rồi cậu phải đâu hàng với người lớn vì “người lớn chẳng có thể tự hiểu chuyện gì cả, trẻ con luôn luôn phải giải thích cho người lớn, mệt quá!”

Làm sao trẻ em có thể gợi lại cho người lớn đã bị nhiễm độc bởi máy móc cái cảm giác “câm trên tay đọc cuốn truyện đầu tiên là một xúc động giữ lâu dài trong đời trẻ” hay như chàng Robinson Crusoe đắm tầu trên hoang đảo cô độc, bơi ra thuyền đem tất cả sách vớt vát lên bờ làm bạn. Tuổi trẻ sống qua sách vở như Robinson Crusoe của nhà văn Dofoe: phiêu lưu, thám hiểm để thoát khỏi nhà tù của người lớn giam hãm chúng.

Công ty Amazon khám phá ra máy đọc sách Kindle, nhưng Kindle không bán chạy nhất là ở Pháp. 43% sinh viên Pháp cho biết họ vẫn thích mùi giấy quyến rũ của sách mới khác hẳn cái lạnh lùng của máy điện toán và Kindle.

Với khí trời lành lạnh, bạn đọc chắc cũng đồng ý với tôi, cầm trên tay tờ báo vẫn cảm thấy dễ chịu hơn ngôi đọc trên máy điện toán và cuốn sách, người bạn, cũng chiều lòng có thể nằm trên ghế hay nằm trong chăn ấm cúng vào những ngày cuối năm.

Việt Nguyên

(20-12/2008)