Ðinh Quang Anh Thái (Th?c hi?n)

LTS: Tru?c nam 1975, ông Phan Quang Tu? là si quan Quân Pháp thu?c B? Qu?c Phòng Vi?t Nam C?ng Hòa. Ti?p theo ông bi?t phái v? làm vi?c trong van phòng ch? t?ch T?i Cao Pháp Vi?n cho d?n 1975. T? 15 nam qua, ông là th?m phán liên bang Tòa Di Trú San Francisco.

-Ngu?i Vi?t: Xin h?i c?m tu?ng c?a th?m phán nhân Ngày L? Ð?c L?p 4 Tháng B?y c?a Hoa K??

-Th?m Phán Phan Quang Tu?: Nam nay Hoa K? long tr?ng k? ni?m 233 nam B?n Tuyên Ngôn Ð?c L?p du?c công b? vào ngày 4 Tháng B?y nam 1776 t?i Philadelphia. Qua b?n tuyên ngôn này, 13 thu?c d?a liên hi?p (United Colonies) dã tuyên b? tách r?i kh?i tri?u dình Anh Qu?c.

B?n Tuyên Ngôn Ð?c L?p nêu lên 3 nguyên t?c có giá tr? tru?ng c?u: 1) M?i con ngu?i d?u sanh ra bình d?ng v?i nh?ng quy?n b?m sinh b?t kh? xâm ph?m trong dó có quy?n s?ng, quy?n t? do và quy?n muu tìm h?nh phúc; 2) Ð? b?o d?m nh?ng quy?n nói trên, gu?ng máy nhà nu?c dã du?c thi?t l?p nhu nh?ng d?nh ch? v?i quy?n h?n xu?t phát chính do s? ung thu?n c?a nh?ng ngu?i dân; 3) R?ng b?t c? lúc nào nh?ng chính quy?n này di ngu?c l?i nh?ng m?c dích trên thì ngu?i dân có quy?n d?ng lên d? ho?c thay d?i, ho?c l?t d? chính quy?n này, và thay th? vào dó b?ng m?t chính quy?n m?i, trên nh?ng n?n t?ng m?i, theo nh?ng nguyên t?c m?i, d?a theo cách th?c t? ch?c m?i nh?m th?c hi?n và b?o d?m an toàn và phúc l?i cho ngu?i dân.

Mu?i m?t nam sau, vào ngày 17 Tháng Chín nam 1787, nh?ng nguyên t?c trên v? m?t th? ch? thi?p l?p d? ph?c v? ngu?i dân dã thành hình qua B?n Hi?n Pháp c?a Hi?p Ch?ng Qu?c nay dã du?c 222 tu?i và v?n là B?n Hi?n Pháp duy nh?t c?a Hoa K?.

B?n nam sau, vào nam 1791, Ð?o Lu?t Công Dân Quy?n g?m 10 di?u kho?n du?c công b? qua 10 Tu Chính Hi?n Pháp nh?m gi?i h?n quy?n h?n c?a chính quy?n liên bang, b?o v? quy?n l?i c?a ngu?i dân.

Ðây là m?t qu?c gia mà chính quy?n du?c thành l?p d? b?o v? cho phúc l?i c?a ngu?i dân. Lu?t pháp du?c làm ra trong tinh th?n này. Lu?t pháp x? s? này không hình s? hóa quy?n t? do phát bi?u, tham gia sinh ho?t chính tr?, thay d?i và ngay c? h?y b? chính quy?n khi chính quy?n ph?n l?i quy?n l?i c?a ngu?i dân.

Hai tram nam tru?c dây nh?ng nguyên t?c nói trên dã du?c Hoa K? long tr?ng công nh?n. Trong khi dó, hon hai tram nam sau, t?i Vi?t Nam, v?n còn có di?u lu?t nhu di?u kho?n 88 áp d?t lên ngu?i dân.

-Ngu?i Vi?t: V?i B?n Tuyên Ngôn Ð?c L?p ngày 4 Tháng B?y, m?t qu?c gia m?i dã ra d?i, nhung t?i sao mãi d?n hon 11 nam sau m?i có B?n Hi?n Pháp du?c công b? vào nam 1787?

-Th?m Phán Phan Quang Tu?: Danh xung chính th?c c?a B?n Tuyên Ngôn Ð?c L?p là “The unanimous Declaration of the thirteen United States of America”. Các s? gia vì th? dã không xem B?n Tuyên Ngôn Ð?c L?p nhu là m?t b?n khai sanh c?a m?t tân qu?c gia. Tru?c d?c l?p ngu?i M? v?n t? xem mình là th?n dân c?a tri?u dình Anh Qu?c, là công dân c?a t?ng thu?c d?a riêng r? nhu Virginia, Massachusetts, New York. Ngay c? sau d?c l?p, ý ni?m m?t qu?c gia v?i nh?ng ngu?i công dân M? v?n chua thành hình. Và qu? th?c trong B?n Tuyên Ngôn Ð?c L?p, cung nhu sau này B?n Hi?n Pháp không h? có danh t? qu?c gia (nation) hay công dân (nationals). Vì th? mãi cho d?n tru?c cu?c n?i chi?n Nam B?c ngu?i M? v?n dùng “The United States are...” theo s? nhi?u. Và cho d?n sau khi ch?m d?t cu?c n?i chi?n, ngu?i ta m?i dùng “The United States is...” theo s? ít, ng? ý t? d?y m?t qu?c gia theo dúng ý nghia m?i th?t s? thành hình.

-Ngu?i Vi?t: Cu?c n?i chi?n c?a M? ch? kéo dài 4 nam nhung m?c d? thi?t h?i nhân m?ng và c?a c?i v?t ch?t r?t cao. T?i sao ngu?i dân hai mi?n Nam-B?c c?a M? có th? hòa gi?i du?c h?n thù v?i nhau d? dua x? s? này lên hàng cu?ng qu?c duy nh?t nhu hi?n nay, ph?i chang dó là phép l??

-Th?m Phán Phan Quang Tu?: Cu?c n?i chi?n k?t thúc Tháng Tu nam 1865. Tru?c dó ch? có 6 ngày, Ð?i Tu?ng Robert Lee th?ng lãnh quân d?i Mi?n Nam v?n còn tuyên b? là ông có th? c?m c? chi?n d?u ít nh?t là 20 nam n?a. Th? nhung, sau khi nh?n du?c báo cáo c?a v? tu?ng tr? John Gordon, r?ng d?o quân mi?n Nam dang b? quân d?i mi?n B?c bao vây, luong th?c c?n, ti?p t? không có, hy v?ng tang vi?n cung không, Tu?ng Lee nói v?i các tu?ng bao quanh, “Gi? dây tôi ch?ng còn làm gì hon là d?n trình di?n và d?u hàng tru?c tu?ng Grant.” Và Tu?ng Lee vi?t m?t lá thu xin d?u hàng g?i Ð?i tu?ng Grant, th?ng lãnh quân d?i mi?n B?c.

Ð?c l?ch s? M?, chúng ta th?y Tu?ng Lee khi d?u hàng tu?ng Grant, ông m?c quân ph?c, deo huy chuong trang tr?ng, và ch? mong sao binh si thu?c quy?n ông du?c tr? v? d?i s?ng dân dã làm an bình thu?ng thôi. Còn b?n thân Tu?ng Lee, ông dinh ninh th? nào cung b? b?t và b? treo c?. Nhung không ng?, khi nh?n du?c thu c?a Tu?ng Lee, lúc b?y gi?, t?i m?t cánh r?ng g?n Tòa Th? Xã Appamatox, thu?c ti?u bang Virginia, Tu?ng Grant, th?o b?c thu tr? l?i Tu?ng Lee. Tu?ng Grant vi?t, “Tôi r?t mu?n hòa và mong mu?n k?t thúc cu?c chi?n mà không ph?i t?n th?t thêm m?t nhân m?ng nào n?a.” Riêng T?ng Th?ng Lincoln, m?i b?n tâm l?n nh?t c?a ông là m?i h?n thù r?t n?ng gi?a hai mi?n Nam-B?c. Ông quy?t tâm ph?i hòa gi?i du?c m?i h?n thù này và ông dã làm du?c.

-Ngu?i Vi?t: Trong không khí say men chi?n th?ng, làm cách nào mà d?o quân mi?n B?c k?m hãm du?c hành d?ng tr? thù cung nhu thái d? h? hê tru?c s? d?u hàng c?a quân mi?n Nam, thua th?m phán?

-Th?m Phán Phan Quang Tu?: L?ch s? cho th?y, cách hành x? c?a ngu?i th?ng d?i v?i ngu?i thua dã m? d?u trang s? m?i c?a d?t nu?c M?. Sau khi g?p Tu?ng Grant d? d?u hàng, Tu?ng Lee d?ng d?y, l?n lu?t b?t tay các si quan trong B? Tham Muu c?a Tu?ng Grant, b?t tay Tu?ng Grant, nghiêng mình chào t?t c? m?i ngu?i có m?t và bu?c ra kh?i phòng h?p. Tu?ng Grant và ban si quan tham muu dã d?ng s?n ? bao lon tru?c can nhà, noi dôi bên ngh? hòa. Khi ng?a Tu?ng Lee r?o bu?c di qua, c?p m?t c?a hai v? tu?ng ch?m nhau trong giây phút, h? d?ng ng? nón chào nhau. Trên bao lon xung quanh Tu?ng Grant và trong sân tru?c can nhà l?ch s?, si quan và binh si mi?n B?c d?u dua tay chào kính v? tu?ng b?i tr?n quân d?i Liên Hi?p Mi?n Nam. Tu?ng Grant còn ra l?nh cho si quan và binh si mi?n B?c không du?c phép reo m?ng trên chi?n b?i c?a phe mi?n Nam. Ði?u quan tr?ng v?i Tu?ng Grant là ph?i làm sao d? th?ng tr?n, d?ng th?i cung ph?i gìn gi? cho b?ng du?c s? toàn v?n tình c?m gi?a nh?ng ngu?i cùng trong c?ng d?ng dân t?c Hoa K?.

Ði?u ki?n d?u hàng du?c hai Tu?ng Lee và Grant ký k?t t?i Appamatox ngày 9 Tháng Tu nam 1865 thì 3 ngày sau, ngày 12 Tháng Tu m?i là ngày quân Liên Hi?p Mi?n Nam chính th?c buông súng d?u hàng. Hai d?o quân dàn dôi bên con du?ng ch?y theo phía Ðông khu r?ng Appamatox. Ch? huy cánh quân mi?n B?c và di?u khi?n bu?i l? là Tu?ng Chamberlain. Ch? huy 28,000 si quan và binh si Liên hi?p Mi?n Nam là Tu?ng Gordon. Tu?ng Chamberlain dã ghi l?i trong h?i ký c?a mình, “T?ng doàn, t?ng doàn, h? ti?n bu?c theo nh?p quân hành, ép ch?t vào nhau gi?ng nhu m?t dòng ngu?i d?i vuong mi?n màu d? ?i, giuong cao quân k? và hi?u k?. Ðây là nh?ng ngu?i mà gian lao, dau kh?, nh?c nh?n, k? c? t? th?n không b? cong du?c quy?t tâm c?a h?. H? d?ng th?ng hàng tru?c m?t doàn quân chúng tôi, m?t doàn quân toi t?, xuong x?u, nhung hiên ngang, m?t sáng ng?i chi?n th?ng, h? là nh?ng hình ?nh s?ng ph?n ?nh m?i liên h? th?m thi?t ch? có th? có gi?a nh?ng d?ng d?i trên chi?n tru?ng.”

Không h? d? d?nh tru?c, cung nhu không h? du?c chu?n y tru?c, Tu?ng Chamberlain b?t th?n hô l?n ra l?nh cho quân d?i mi?n B?c, “B?ng súng chào!”. M?t ti?ng kèn l?nh vang lên, và l?p t?c toàn th? doàn quân mi?n B?c b?ng súng lên vai chào doàn quân thua tr?n. Phía d?i di?n, Tu?ng Gordon thúc nh? con tu?n mã kh?y hai chân tru?c xu?ng, ngu?i và ng?a cùng cúi d?u, guom tu?t tr?n chúc mui trong m?t giáng dì?u hùng vi tuy?t v?i. Cùng lúc, doàn quân mi?n B?c chuy?n qua b?ng súng nghiêm chào. H? chào nh?ng “anh hùng b?i tr?n,” h? bày t? s? kính tr?ng c?a nh?ng ngu?i Hoa K? d?i v?i nh?ng ngu?i Hoa K?. Và phía hàng quân mi?n B?c ti?p t?c gi? dúng th? nghiêm. Không có thêm m?t ti?ng kèn. Không có m?t ti?ng tr?ng. Không có m?t ti?ng hô chi?n th?ng. Không có m?t ti?ng nói. Không c? m?t ti?ng th?m thì. Mà ch? còn là m?t hàng quân im phang ph?c. M?i nh?p th? nhu ng?ng l?i. Bu?i l? d?u hàng kéo dài 7 ti?ng d?ng h?. G?n 28,000 ngu?i, trên 100,000 t?n vu khí, d?n du?c, quân k?, hi?u k? l?n lu?t b? xu?ng. T?ng don v? ti?n lên, gác súng, tháo bao d?n, và x?p súng xu?ng. K? d?n h? trìu m?n cu?n hay x?p quân k?, hi?u k?, l?m cái toi t? và l?m cái nhu?m máu dã khô, sau cùng h? kh? d?t nh?ng lá c? kia xu?ng m?t d?t.

Cu?c N?i Chi?n c?a M? k?t thúc nhu v?y dó. Không có tr? thù, không có t?m máu, không có chính sách h? nh?c nh?ng ngu?i b?i tr?n cùng v? con h?.

Cách dây hai nam tôi dã tu?ng thu?t l?i di?n ti?n cu?c dình chi?n Nam-B?c nam 1865 trong m?t bài vi?t chung v?i Lu?t Su Ð? Thái Nhiên.

-Ngu?i Vi?t: Thua th?m phán, dân t?c Vi?t Nam chúng ta h?c du?c gì t? kinh nghi?m ch?m d?t cu?c N?i Chi?n Hoa K??

-Th?m Phán Phan Quang Tu?: So sánh nh?ng gì x?y ra vào Tháng Tu nam 1865 t?i Hoa K? và Tháng Tu nam 1975 t?i Vi?t Nam thì ta th?y bài h?c 110 nam tru?c t?i Hoa K? dã không du?c áp d?ng t?i Vi?t Nam. Trong các lo?i chi?n tranh thì n?i chi?n là th? chi?n tranh nguy hi?m nh?t. Nó tàn phá s? s?ng và d? l?i không bi?t bao nhiêu v?t thuong trong lòng m?t dân t?c. Cách th?c cu?c chi?n Vi?t Nam ch?m d?t ngày 30 Tháng Tu nam 1975 dã ch?ng minh di?u dó.

-Ngu?i Vi?t: Cám on th?m phán dã tr? l?i ph?ng v?n c?a Ngu?i Vi?t.